Woensdag 21/04/2021

'De beroemdste Vlaming aller tijden'

Het is van 1977 in Antwerpen geleden dat er nog eens zo'n omvangrijk overzicht van Rubens' carrière is gemaakt. In Rijsel worden 163 werken uit de hele wereld samengebracht die zijn veelzijdigheid aantonen. Twee Vlaamse Rubens-specialisten hebben de tentoonstelling mee samengesteld: hoogleraar Hans Vlieghe (KU Leuven) en kunsthistoricus Hans Devisscher. 'Vaak heb ik de indruk dat een negatief Rubens-beeld kunstmatig in stand wordt gehouden. Maar in Rijsel zijn alle groepsbezoeken al uitverkocht. Dat betekent toch dat er een zeer grote interesse is.'

Antwerpen

Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

'Antwerpen 1977 was een klassieke retrospectieve. Grotendeels chronologisch, van het jeugdwerk tot zijn dood", zegt Devisscher. "Je kon mooi zijn stilistische evolutie volgen. De tentoonstelling in Rijsel is anders. We hebben geprobeerd de milieus te schetsen waarin hij actief was. Ons eerste luik is wel chronologisch: tot zijn terugkeer uit Italië in 1608. De periode 1608-1640 is opgedeeld naargelang van de opdrachtgevers en de milieus waarvoor Rubens werkte: burgerij, vorsten en aristocraten, de kerk. Een laatste deel is gewijd aan de tapijtkunst omdat we de wandtapijten bij elkaar wilden hangen, ook om conservatorische redenen. Bovendien kun je moeilijk een tapijt van zeven bij vier meter naast een schets hangen. Je zou die gewoon platslaan.

"Binnen die grote afdelingen zijn er clusters gemaakt: een mooi ensemble passietaferelen die Rubens voor Noord-Franse kerken maakte - toen was dat nog Vlaanderen; een ensemble over de jezuïetenkerk in Antwerpen, waarin we schetsen tonen voor de plafonds, ontwerpen voor de gevel en voor de decoratie van de zijkapel; een groepje werken voor de Torre de la Parada (60 schilderijen voor het jachtslot van de Spaanse koning Filips IV, ER) en de Medici-cyclus (een opdracht van de Franse koningin-moeder Maria de' Medici, nu in het Louvre, ER). We confronteren trouwens vaak voorbereidende schetsen en schilderijen om zo een consistent verhaal te brengen."

Is er sinds 1977 wat veranderd in de kennis van Rubens?

Devisscher: "De twee expo's zijn kinderen van hun tijd. Nu kijken we eerder naar de context - wie bestelde wat, waarom ziet het er zo uit - en vroeger naar de schilderijen zelf."

Zijn er verschillen tussen opdrachten voor kerken en voor vorsten, afgezien van het onderwerp dan?

"Men veronderstelt nogal gemakkelijk dat opdrachten voor de burgerij vooral mythologische werken, portretten en landschappen zijn. Wij merken dat ze nogal wat religieus werk bestelde. Bij zijn terugkeer uit Italië legt Rubens meteen contacten bij de Antwerpse burgerij. Hij krijgt al snel een opdracht van formaat voor het stadhuis: hij schildert een Aanbidding der wijzen voor de Statenkamer (waar in 1609 het vredesakkoord voor het Twaalfjarig Bestand wordt getekend; het schilderij is nu in het Prado, ER). Dat is merkwaardig. Antwerps burgemeester Nicolaas Rockox heeft waarschijnlijk een rol in die toewijzing gespeeld en zal er ook voor zorgen dat Rubens de opdracht krijgt voor de Kruisafneming. Invloedrijke handelaren treden op als een soort sponsor voor religieus werk. Ook een van de rijkste Antwerpse handelaars, Cornelis van der Geest, doet zijn duit in het zakje. Er is dus een wisselwerking tussen burgerij en clerus. Die altaarstukken kunnen we natuurlijk niet tonen, maar wel een aantal voorbereidende schetsen."

Vlieghe: "In de jaren 1610 is de burgerij de belangrijkste opdrachtgever voor religieus werk. De kerk bepaalt wat kan en niet kan, maar de burgers betalen. Dat was trouwens al een oude traditie, bijvoorbeeld in Florence."

Devisscher: "Maar wat Rockox doet, was nooit eerder vertoond: hij bestelt een epitaaf, De lanssteek, een schilderij voor de jezuïetenkerk..."

Vlieghe: "Rockox maakte van zijn positie als burgemeester gebruik..."

Devisscher: "... en Rubens deed dat ook. Zodra hij terug is, bouwt hij contacten op, net als in Italië."

Waren Rubens en Rockox dan echte vrienden?

Vlieghe: "Rubens noemt hem ergens 'myn vriendt ende patroon'. Maar is dat letterlijk te nemen of retorisch? Dat loopt bij Rubens nogal eens door elkaar. Ik kan me wel voorstellen dat zij een goede relatie hadden."

Devisscher: "Er wordt snel naar Rubens' correspondentie gekeken maar die vertelt nauwelijks wat over zijn privé-leven. De brieven geven een vertekend beeld, het zijn zakelijke en diplomatieke brieven."

Vlieghe: "De politieke correspondentie is in staatsarchieven terechtgekomen. Daarom is ze ook bewaard gebleven."

Devisscher: "Maar je ziet toch dat hij met Rockox en met Balthazar Moretus een jarenlange relatie heeft."

Vlieghe: "Moretus was peter van een van Rubens' zonen, Nicolaas. Dat wijst toch op een zekere band."

WasRubens handig in het uitbouwen van netwerken?

"We moeten zijn rol in de diplomatie niet overdrijven, maar hij moet zich in die hogere kringen vlot hebben bewogen. Hij legde gemakkelijk contacten en was soepel. Laten we zeggen dat hij niet van zakelijke talenten gespeend was. Hij had zichzelf goed in de hand."

Zijn er sinds 1977 nog spectaculaire vondsten gedaan?

"Ja, neem nu De moord op de onnozele kinderen (voorlopig te zien in de National Gallery, Londen, ER). Dat was niet helemaal onbekend, maar men wist niet waar het zich bevond."

Devisscher: "Dat is natuurlijk een spectaculaire ontdekking. Zoiets vind je niet om de vijf of tien jaar."

Vlieghe: "Er is ook het portret van de Markies van Leganés, dat een tweetal jaren geleden opdook. Leganés was onder meer bevelhebber van de Spaanse troepen in de Nederlanden en Rubens schilderde zijn portret in Brussel. Het bleek al sinds 1955 in het bezit van de familie Oetker, de puddingfabrikant, maar er was geen spoor meer van. Het zal nu in Rijsel te zien zijn. Onlangs is ook een Tarquinius en Lucretia in Moskou opgedoken. Dat schilderij bevond zich tot 1945 in Potsdam. De Russen hebben het naar Moskou meegenomen. Het stond omschreven als 'oorlogsverlies' tot het drie à vier maanden geleden in Moskou zwaar beschadigd en in dubieuze omstandigheden is opgedoken."

Is er iets verandert in de appreciatie van Rubens?

"Internationaal scoort hij zeer hoog. De moord op de onnozele kinderen werd twee jaar geleden geveild en is het duurste schilderij van een oude meester ter wereld."

Devisscher: "Musea steken hun Rubensen niet in de reserves maar hangen ze op zaal. De vraag is: hoe gaat men híér met Rubens om? In het algemeen hebben wetenschappers en kunsthistorici een grote waardering voor hem. Die waardering is niet groter of kleiner dan 25 jaar geleden. Maar hoe de modale cultureel geïnteresseerde ermee omgaat, dat is wat anders."

Bedoelt u dat er geen algemene waardering voor Rubens is??

"Een tijdlang was het bon ton om denigrerend te doen over Rubens. Het is geen gemakkelijk kunstenaar, hij is vaak hermetisch."

Vlieghe: "Hij is een artiest die geassocieerd wordt met begrippen die niet meer zo in zijn: triomfalistische kerk, verheerlijking van de monarchie, pracht en praal. Er is het uitgesproken devotionele, ook het erudiete van het werk."

Devisscher: "En een ander schoonheidsideaal, ja... Maar als je dan weer ziet wat men dit jaar rond Rubens in Antwerpen doet. Wetenschappers kijken naar de intrinsieke kwaliteiten van dat oeuvre: inhoudelijk sterk, ook technisch knap, goede scenografie."

Vlieghe: "De waardering is eigenlijk nooit weg geweest. Hij is een zeer veelzijdig kunstenaar. En hij heeft ook toegankelijker werk: zijn portretten en landschappen. Die landschappen werden in Rubens' tijd beschouwd als een inferieur genre, het was decoratie. Toch brengt hij ook hier superieure kwaliteit. Hij tilt dat genre op, net zoals het portret."

Is het niet moeilijk om Rubens nog aan de man te brengen?

"Voor sommige schilderijen heb je misschien een boekje nodig."

Devisscher: "De Medici-cyclus als verheerlijking van het door god gegeven koningschap, tja, dat is niet gemakkelijk."

Vlieghe: "Maar dat geldt voor veel topstukken: het programma van het Lam Gods van Van Eyck en van Botticelli's Primavera is ook niet simpel, hé. Nochtans zijn dat stukken die zeer veel mensen probleemloos kunnen appreciëren.

"Zeer tot mijn verbazing las ik een tijd geleden dat Rubens als beroemdste Vlaming aller tijden uit een enquête kwam. Vóór Eddy Merckx en Jan Hoet. Dat had ik nooit gedacht, dat zegt toch wel iets. Maar in bepaalde intellectuele kringen wordt Rubens als vieux jeu voorgesteld. Alsof vanuit een ontspoord soort modernisme wordt gezegd dat Rubens symbool staat voor alles wat aftands en oubollig is. En de mensen zou afhouden van de actuele kunstbeleving."

Devisscher: "Heel vreemd, vaak heb ik de indruk dat dat negatieve Rubens-beeld kunstmatig in stand wordt gehouden. Terwijl voor de tentoonstelling in Rijsel alle groepsbezoeken al uitverkocht zijn. Dat betekent dat men Rubens toch nog altijd wil zien."

Rubens, van 6/3 tot 14/6, Palais des Beaux-Arts, Place de la République, 59000 Lille, van 11 tot 19 uur, vrijdag tot 21 uur, dinsdag gesloten. Inlichtingen 0033-3/20.06.78.00, www.exporubens.com en www.lille2004.com. Reserveringen in België: Fnac, tel. 0900/00.600. Er bestaat ook een Rubens-all-in-pas voor Rijsel en Antwerpen. Info: tel. 070/233.799 en www.rubens2004.be

'Vanuit een ontspoord soort modernisme wordt gezegd dat Rubens symbool staat voor alles wat aftands en oubollig is'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234