Zondag 17/10/2021

AnalyseVaccinatiestrategie

De Belgische vaccinatiecijfers zijn een rommeltje

null Beeld Wannes Nimmegeers
Beeld Wannes Nimmegeers

Zijn we efficiënt aan het vaccineren? Verwarrende cijfers, onduidelijkheid over leveringen en instanties die er andere telwijzen op nahouden, maken die vraag moeilijk te beantwoorden.

Hij besloot het dan maar zelf toen. Nadat hij bij geen enkele officiële instantie cijfers vond over de vaccinaties in ons land, ontwikkelde IT’er Joris Vaesen op 7 januari zelf een vaccinatiebarometer (covid-vaccinatie.be/nl): een online dashboard waarop het verloop van de vaccinaties te volgen is.

“Transparantie is in dit verhaal heel belangrijk om mensen gemotiveerd te houden”, zegt Vaesen. “Als mensen mee kunnen volgen op een overzichtelijke manier hoe de campagne verloopt, dan zullen ze er blijven in geloven.”

En dat er nood aan zo’n instrument was, werd snel duidelijk. Binnen de kortste keren kreeg de barometer een kleine 50.000 bezoekers per dag. Vaesen zelf kreeg er op Twitter ook felicitaties voor van Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Bart Somers (Open Vld), die het “een schitterend initiatief van vrijwilligers” noemde. “Samen heroveren we onze zomer”, tweette hij.

Maar wat begon als een klein project voor Vaesen, slorpte al snel veel van zijn vrije tijd op. Want goede, correcte en duidelijke cijfers vinden, bleek geen sinecure. Oorzaak was de nogal warrige communicatie vanuit de officiële instanties.

Nochtans zijn er bij het begin van de vaccinatiecampagne duidelijke afspraken gemaakt over wie wat precies zal communiceren. Sciensano geeft informatie over de geregistreerde vaccinaties en de vaccinatiegraad. Het Federaal Geneesmiddelenagentschap (FAGG) doet dat over de leveringen door de producenten aan ons land en de verdeling naar de regio’s. De gemeenschappen dan weer over de verdeling van de vaccins naar woon-zorgcentra en de ziekenhuizen.

Geen eenvoudige constructie dus. En soms loopt het dan ook eens mis. Zo keken een dertigtal journalisten raar op tijdens de online persconferentie die het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid op 5 januari gaf. De aanleiding voor de persconferentie was de versnelling in de campagne die kon worden ingezet, omdat Pfizer een levering voor de laatste week van januari had bevestigd. Daardoor was het niet langer nodig om vaccins in de vriezer te houden om te kunnen garanderen dat rusthuisbewoners ook hun tweede prik van hetzelfde ‘merk’ konden krijgen.

Enthousiast toonde het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid die dag een powerpoint met cijfers over het aantal vaccins dat Vlaanderen in januari zou krijgen. Voor de week van 4 januari, diezelfde week dus, stond daar het getal 89.700. Exact hetzelfde aantal dat de federale taskforce een uur ervoor had bekendgemaakt. Maar toen ging het wel om vaccins voor heel België. Op de vraag hoe dat kon, kwam geen echt antwoord. Alle betrokkenen leken compleet uit de lucht te vallen.

Fel afwijkende cijfers

Soms verschilden de Vlaamse en federale cijfers ook aanzienlijk. Zo stuurden de Vlaamse en federale overheid op woensdag 13 januari, met nog geen uur verschil, totaal van elkaar afwijkende cijfers de wereld in over het aantal Vlamingen dat al een spuit kreeg.

Het cijfer van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid was dubbel zo hoog als dat van het federale Sciensano. Het verschil zat hem in de manier van tellen, zo bleek. Sciensano rekende enkel de officieel geregistreerde vaccinaties. Vlaanderen rekende dan weer op basis van het aantal vaccinaties dat al geleverd werd aan de rusthuizen.

En het kabinet van minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (sp.a) moest ook al eens cijfers herroepen over het aantal geleverde vaccins dat het FAGG op zijn website had gezet. Omdat ze niet helemaal klopten. Het bleek toen om bijna 12.000 dosissen minder te gaan.

Op 15 januari kwam er wel wat beterschap. Sciensano lanceerde die dag zelf een vaccinatiebarometer op zijn website. Voor Joris Vaesen een welgekomen bron van informatie. Want nu zijn er betrouwbare data over het aantal toegediende dosissen.

Al is er volgens Vaesen wel nog een ander probleem. Er is nog altijd geen publiek toegankelijke officiële bron waarop te vinden is hoeveel dosissen er op welke dag precies ons land zijn binnengekomen.

Sciensano heeft daarover niets op zijn dashboard staan en laat weten dat dat ook niet zijn bevoegdheid is. Wel die van het FAGG dus. Daar is men ondertussen ook begonnen met een wekelijkse rapportage over vaccins. Maar hun cijfers tonen het aantal vaccins dat gedistribueerd werd naar de hubs. Dat zijn de dertien ziekenhuizen waar de vaccins in gespecialiseerde vriezers opgeborgen worden, tot ze ontdooid worden en verder naar de rusthuizen en andere ziekenhuizen gaan.

“Ook dat cijfer vertelt dus niet het hele verhaal”, zegt Vaesen. “Want zoals ik begrepen heb, is er ook een stock die voor België is voorzien maar die bij Pfizer blijft staan tot hij naar de hubs gestuurd kan worden. Die zit nog niet in de cijfers.”

Bovendien krijgen we op de site van het FAGG ook enkel cijfers per week te zien. Vaesen: “Maar worden die dan op een maandag of op een vrijdag geleverd? Als je de efficiëntie van de hele campagne wilt controleren, dan is die informatie heel belangrijk. Je moet het ene, namelijk het werkelijke aantal geleverde dosissen, kunnen afzetten tegenover het andere, de officieel gezette vaccinaties. En dat kan nu dus niet. Zonder al die info, kun je nooit een fatsoenlijk debat voeren over de vraag of ons vaccinatiebeleid nu wel of niet snel genoeg gaat. Want je zit gewoon door elkaar heen te praten, omdat je andere cijfers en andere interpretaties hebt.”

Communiceren geen prioriteit

Wordt er bewust zoveel onduidelijkheid gecreëerd over de vaccinatiecijfers, of heeft het veeleer, zoals de taskforce vaccinatie aangeeft, te maken met het feit dat er zoveel verwarring is over de leveringen van de producenten zelf?

Bart Mesuere, statisticus aan de UGent, denkt alvast niet dat het een kwestie is van slechte wil. “Het zou kunnen dat het voor al die diensten zo midden in een crisis gewoon geen prioriteit is om correcte cijfers te communiceren”, zegt hij. “Als je moet kiezen tussen tijd spenderen aan het goed communiceren van cijfers of het optimaliseren van de planning, dan lijkt het logisch dat je voor het laatste kiest. Aan de andere kant weten we natuurlijk al langer dan vandaag dat we gaan vaccineren en dat die vaccins geregistreerd en gerapporteerd moeten worden. Je kunt je dus de vraag stellen: hadden we hier niet beter op voorbereid moeten zijn?”

Mesuere snapt heel goed waar Vaesen tegenaan loopt. Zelf heeft hij ook al gemerkt dat er grote onduidelijkheid is over de cijfers die met de vaccins te maken hebben.

“Het is wel opvallend”, zegt hij. “Sciensano biedt heel goede brondata aan over het aantal besmettingen, testen, ziekenhuisopnames en dergelijke. Waardoor wij statistici met die gegevens aan de slag kunnen en er onze eigen analyses mee kunnen maken. Maar diezelfde opendata-aanpak is er helemaal niet voor de vaccinaties.”

Wie nu bijvoorbeeld de gemiddelde vaccinatiesnelheid per dag wil berekenen, moet dagenlang individueel elk cijfertje van het dashboard van Sciensano overtikken in een eigen bestand. Een onbegonnen werk, meent Mesuere. “Het bronbestand voor die data bestaat nochtans. Meer nog, het is zelfs een tijdje zichtbaar geweest, als je wist waar je moest zoeken. Maar Sciensano heeft dat moedwillig weer verwijderd.”

Ook Mesuere besloot om dan maar zelf een systeem te ontwikkelen, om op een geautomatiseerde manier de gegevens in een gestructureerd formaat te krijgen. Zijn systeem werd een tijdlang ook gebruikt door Our World in Data, al een hele crisis lang de referentie wat coviddata betreft. “Het toont vooral aan dat er ook bij hen nood is aan goede data over België.”

Sciensano benadrukt dat er helemaal geen sprake is van slechte wil. Het bronbestand waar Mesuere naar verwijst, was volgens de persdienst van de instelling nog maar een testbestand. “De open data over vaccinaties zijn wel degelijk op komst”, klinkt het. “Maar het beheren van de vaccinatiedatastromen vraagt op dit moment nog veel manueel werk. Daardoor moeten we inderdaad prioriteiten stellen. We vragen nog even geduld.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234