Dinsdag 25/02/2020

'De banken zijn een al te makkelijke schietschijf'

Febelfin, de koepelorganisatie boven de financiële sector in ons land, bestaat tien jaar. Drie jaar lang zou gedelegeerd bestuurder Michel Vermaerke (53) helpen om de organisatie op poten te zetten. Maar toen kwam de bankencrisis. Anno 2015 is hij nog altijd spreekbuis van de bankiers. 'Ik ben veel ervaringen rijker, maar nog meer illusies armer.'

Wat voorafging: Febelfin, de koepelorganisatie boven de financiële sector, werd opgericht in 2005. Om de organisatie in de steigers te zetten en uit te bouwen werd toenmalig secretaris-generaal bij Belgacom Michel Vermaerke aangetrokken. Amper twee jaar later worden de eerste tekenen van een financiële tsunami zichtbaar. Het begin van een dolle rit, die Vermaerke vanaf de eerste rij meemaakte.

Hij kijkt dan ook met gemengde gevoelens terug op de voorbije tien jaar. In dat decennium is hij als spreekbuis van de bankiers naar eigen zeggen "veel ervaringen rijker en nog meer illusies armer geworden". Hij stond vooraan op het schip toen de orkaan opstak. "Uiteraard heb je wel eens momenten waarbij je je afvraagt wat je aan het doen bent. Dat de twijfel toeslaat. Maar als ik ooit één seconde had gemerkt dat er geen bereidheid was om hier de juiste lessen uit te trekken, dan was ik er al lang mee gestopt."

-

Vanaf de zomer van 2007 moeten tal van grote banken en andere financiële instellingen afwaarderingen op beleggingen rapporteren. Tal van beleggingsfondsen zijn besmet met slechte kredieten. In september 2008 is er sprake van een escalatie van de problemen: de grote Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers gaat failliet, en diverse grote banken komen in de problemen. Het volledige bancaire systeem dreigt vast te lopen. Overheden wereldwijd moeten hun financiële instellingen bijspringen, ten koste van de eigen begrotingen, om te voorkomen dat het hele systeem omvervalt.

-

De financiële crisis is uitgemond in een morele crisis. Zelfs het kapitalistisch systeem an sich wordt in vraag gesteld. Terecht?

Michel Vermaerke: "Ik denk dat het debat toch een beetje ruimer moet geplaatst worden. Het financiële systeem is een belangrijke zuurstofbron voor de maatschappij. Als die stokt, is het verleidelijk om enkel naar dat systeem te kijken. Er zijn echter meerdere factoren die meespelen. Zoals de Amerikaanse immobiliënmarkt, die zichzelf zuurstof heeft toegediend via de internationale financiële markten, terwijl de macro-economische onderbouw ook niet gestut bleek. Dat de vrije markt niet zaligmakend is, wist ik al. We spreken soms over de onzichtbare hand. Maar als die hand zich plooit in een vuist, kan die keihard toeslaan."

De Nederlandse auteur Geert Mak maakt een bruggetje tussen de eurocrisis en de opkomst van het populisme. 'Een jeugdwerkloosheid van 50 procent in Spanje, 60 procent in Griekenland; zoiets vreet aan een samenleving. De traditionele politici zullen daarvoor nog verder afgestraft worden. En de kans is groot dat de extreme en populistische partijen hun opmars zullen voortzetten.'

"Dat is de mening van Geert Mak, en er zijn er nog die deze stelling genegen zijn. Ik ben geen moraalridder, en voel me niet geroepen om anderen moraallessen te geven. Ik denk dat wij, als Belgische sector, deemoedig in de spiegel hebben gekeken. We hebben geluisterd naar wat politici, academici, en de maatschappij te zeggen hadden. En we hebben daar lessen uit getrokken.

"Je kunt je de vraag stellen of de drang naar rendement en gewin op korte termijn niet iets is wat veel ruimer verspreid is in de maatschappij. Het is heus geen exclusiviteit van de financiële sector. Het is belangrijk dat we ons daartegen wapenen."

Het systeemtoezicht op de banken als wapen heeft wel gefaald?

"Dat het systeemtoezicht wereldwijd zo zwak was, heeft me ook ten zeerste verbaasd. Weet u dat ik bijvoorbeeld nooit gecontacteerd ben geworden door enige toezichthouder? Noch aan het begin van de crisis in 2007, noch gedurende al die maanden tot 2008. Ik heb niemand aan de lijn gehad die me waarschuwde voor de komende turbulentie. Niemand heeft ooit de diepgang of de razende snelheid waarmee alles zich voltrok aangegeven. Allicht was dat zelfs ook niet mogelijk. Dat is een les die we geleerd hebben. En ik maak me sterk dat het huidige toezicht op Europees niveau diepgaander is."

-

September 2008: De toenmalige regering-Leterme, Jean-Paul Servais - de voorzitter van de financiële waakhond FSMA - en Luc Coene, toenmalig directeur en vicegouverneur van de Nationale Bank van België, houden crisisberaad. Fortis, Dexia, KBC en Ethias zijn onder grote druk komen te staan. Alle banken moeten een eerste keer aankloppen bij de overheid om staatssteun te krijgen. Uiteindelijk zal Fortis verkocht worden aan BNP Paribas; Dexia wordt ontmanteld. Tal van activiteiten worden afgestoten.

-

Wat betekende de crisis voor Febelfin?

"Febelfin werd opgericht in januari 2005. Doelstelling was een moderne beroepsfederatie, van banken en niet-banken. Daarin was Febelfin wereldwijd uniek. Dat sprak mij aan omdat ik al een internationale loopbaan achter de rug had, ook in de financiële wereld. Maar ook als secretaris-generaal bij Belgacom waar ik de rechterhand was van John Goossens.

"Die relatie tussen publiek en privé lag me wel. Het plan was dat ik gedurende een drietal jaar zou helpen om Febelfin mee op te zetten. Maar toen kwam de bankencrisis. Meteen werd het financiële systeem en al de schakels die daarmee verbonden zijn, in vraag gesteld. Dat is niet leuk, ook niet voor mij. Maar het is wel fascinerend om dat mee te maken."

U bent ook slachtoffer van de crisis, want u had niet de doelstelling om hier na tien jaar nog te zitten?

"Je mag me absoluut niet portretteren als een slachtoffer, dat zou wel heel ongepast zijn. Ik vind het heel erg wat er is gebeurd met vele aandeelhouders. En ik heb ook enorm veel respect voor de personeelsleden van de banken die in uiterst moeilijke omstandigheden verder hun klanten zijn blijven bedienen.

"Ik heb tal van mensen die verantwoordelijkheid droegen van dichtbij meegemaakt en gezien wat die crisis voor hen betekende. Uiteraard was het niet altijd leuk om u en uw collega's te woord te moeten staan. Maar dat hoort er nu eenmaal bij. Ik wist dat ik in de wind moest gaan staan, maar ik had eerlijk niet zo'n orkaan verwacht."

Eerlijk, hebt u gedurende die orkaan nooit gedacht aan stoppen? Tenslotte moest u vaak andermans kastanjes uit het vuur halen.

"We willen met Febelfin het voortouw nemen in de transformatie van de sector, die duurzaam is en ten dienste staat van de maatschappij en de economie. Mocht dat enkel een pr-campagne zijn, om wat goodwill te kweken, dan zat ik hier niet. Maar ik heb in de raad van bestuur, samengesteld uit de belangrijkste figuren van de sector, nooit gemerkt dat die bereidheid er niet was. Waarmee ik niet beweer dat het allemaal vanzelf gaat, of makkelijk is. Ik amuseer me hier, ondanks dat het niet amusant is, zeg ik soms half lachend, half gemeend. Ik hoop hier aan een duurzaam model te kunnen bouwen. Maar de context is natuurlijk niet leuk. Ik had de crisis liever ook niet gezien."

-

Beroering in november 2012: De Brusselse onderzoeksrechter Jeroen Burm stelt de voormalige toplui van Fortis in verdenking. Ze worden verdacht van beleggersmisleiding bij de val van Fortis. Door informatie achter te houden of verkeerd voor te stellen, zouden ze zo de beurskoers gemanipuleerd hebben. Filip Dierckx behoorde in de periode 2007-2008 tot de top vijf van Fortis en was bij de fatale crash ook de CEO. Hij tekende beroep aan tegen zijn doorverwijzing van het parket. Het onderzoek loopt nog.

-

Is het in die transformatie en opbouw van vertrouwen niet opmerkelijk dat iemand als Filip Dierckx voorzitter kon worden van Febelfin? Bezit zo iemand nog voldoende geloofwaardigheid om op te treden als woordvoerder van de bankensector in België?

"Ik kan begrip opbrengen voor uw vraag. En ik ben heus ook niet doof of blind voor wat de buitenwereld daarover zegt. Maar we leven in een rechtsstaat, en zolang iemand niet beschuldigd is moet men toch een zekere terughoudendheid aan de dag leggen."

Er is meer dan een juridische analyse. Er is ook de morele of ethische vraag.

"Ik begrijp ook wel dat er meer speelt dan louter de juridische vraag. Je kunt er zelfs een filosofische inschatting aan geven. Je kunt daar naar kijken als naar iemand die op een gegeven moment op een plaats was waar iets gebeurt. Ofwel stel je dat die persoon aangetast is door die gebeurtenis, en schrap je hem - dat is de opstelling die bij velen leeft. Een andere kijk kan zijn: die gebeurtenissen hebben hem zo zo sterk overtuigd van de noodzaak tot verandering, dat het een blijvende inzet is geworden.

"Deze filosofie is de doorslaggevende gebleken. Als BNP Paribas Fortis, met toezicht van de Nationale Bank, en na een intern onderzoek niks tegen zijn voordracht in te brengen had, wie zou ik dan wel zijn om iemand te veroordelen?"

Om de begroting in evenwicht te krijgen en de personenbelasting toch te doen dalen, wil Open Vld-voorzitter Gwendolyn Rutten onder meer van de financiële sector een bijdrage. Onder het motto dat de banken verantwoordelijk zijn voor de crisis. Makkelijk verkoopbaar aan de publieke opinie, en een snelle consensus binnen de politiek. Voelt u zich een roepende in de woestijn?

"Ik denk niet dat er iemand gediend is met een dergelijke oproep. Wij hebben de voorbije maanden herhaaldelijk een onderhoud gevraagd met mevrouw Rutten, om de rol van de financiële sector in de Belgische economie te bespreken. We wachten evenwel nog steeds op een uitnodiging om constructief in dialoog te gaan.

"Meer en meer horen we in Belgische bancaire milieus grote bezorgdheden rond deze niet-aflatende drang om steeds meer heffingen op te leggen. Die worden als disproportioneel ervaren. Algemeen genomen, hoop ik niet dat we het zover gaan laten komen dat we de koe zodanig gaan uitmelken dat ze op den duur niet alleen geen melk meer geeft, maar dat we ook geen boter en kaas meer hebben.

"Dat de meeste grootbanken op dieet moesten, en de sector zich diep moest gaan bezinnen over de essentie van zijn taak, daar is iedereen het over eens. En dat doen ze ook. Maar als je wilt blijven straffen, omdat dat makkelijk is, dan mag je niet verbaasd zijn wanneer dat negatieve gevolgen krijgt."

Wat bedoelt u daarmee?

"De banken in België betalen al de hoogste heffingen in Europa. Voor dit jaar zal de sector opnieuw 350 miljoen euro extra bijdragen, wat de volledige factuur op 1,3 miljard euro brengt. Mevrouw Rutten heeft zelf al opgemerkt dat er nog nooit groei en jobs zijn voortgekomen uit extra belastingen.

"We komen op een punt van aberraties. Je kunt toch niet nodeloos in de tewerkstelling en bijbehorende dienstverlening snijden? Ik maak me daar ernstige zorgen over. Maar laten we daar een sereen debat over hebben, in plaats van in de media verklaringen te doen. Ik wil met iedereen aan tafel zitten; ik ga geen enkel debat uit de weg. Maar wel graag op basis van feiten en cijfers."

De gouverneur van de Nationale Bank, Luc Coene, waarschuwde enige tijd geleden dat er in ons land geen plaats is voor het huidige aantal grootbanken. Iedereen las dat als een vingerwijzing naar het overheidsbelang in Belfius.

"De Belgische markt is uiterst matuur, en de concurrentie navenant hoog, terwijl het inkomstenmodel onder druk staat. Iedereen zal bijgevolg zijn strategie moeten bepalen, dat is evident. De economische geschiedenisboeken leren ons ook dat wanneer er een dergelijke druk bestaat in een mature markt, er consolidatie optreedt. Ik heb ook al gelezen dat er een mogelijke fusie komt tussen twee grootbanken.

"Eerlijk, ik weet het ook niet. Ik loop hier al enkele jaren rond en ik heb de voorbije decennia herhaaldelijk horen pleiten voor 'La grande banque belge'. Dergelijk scenario gaat wel gepaard met een grote golf van rationalisering, anders heeft zo'n consolidatie geen zin. Vraag luidt: is het dat wat de Belgische overheden ervoor overhebben?"

U bent ook actief in tal van socio-culturele verenigingen, en maatschappelijke projecten. Is dat ter compensatie van de harde financiële wereld?

"Een wijze man zei ooit: 'Het is belangrijker om rijk te leven, dan om rijk te worden.' Ik zie het als mijn plicht om iets terug te geven, naar eigen vermogen. Ik kreeg destijds als secretaris-generaal van Belgacom van Monica De Coninck (sp.a) de vraag om te zetelen in de raad van bestuur van het ziekenhuisnetwerk ZNA. Ik leer daar veel bij, al ben ik allesbehalve een specialist in het medische. Maar ik ben ook geen Antwerpenaar, en dat maakt van mij misschien een goed onafhankelijk bestuurder.

"Ik kreeg ook de vraag om voorzitter te worden van de Gentse Floraliën. Als zoon van een bloemist kon ik dat niet weigeren. Via mijn moeder kreeg ik de liefde voor klassieke muziek mee, en aangezien Belgacom sponsor was van het Klara Festival ben ik ook daarin gerold. Van daaruit zijn dan projecten gegroeid als Allegretto Festival Stichting, die jongeren met een multiculturele achtergrond actief of passief kennis laat maken met klassieke muziek. Met wat fundraising kunnen we verschillende evenementen opzetten. Ik haal daar enorm veel voldoening uit, en het helpt mij om beter te begrijpen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234