Dinsdag 14/07/2020

InterviewInela Nogic

‘De bandleden vulden hun zakken over onze rug’: Miss Sarajevo is al 25 jaar boos op U2

Inela Nogic (m.) als winnaar van de miss­verkiezing in belegerd Sarajevo. ‘Pas toen ik een jaar later de stad ontvluchtte, besefte ik door hoeveel mensen ik werd gezien als symbool van hoop.’ Beeld Sygma via Getty Images

Inela Nogic werd wereldberoemd toen ze in 1993, te midden van de Bosnische oorlog, werd gekroond tot Miss Sarajevo. Vervolgens moest ze toezien hoe U2 met de eer ging strijken. Een kwart­eeuw na de oorlog blikt ze terug op de dag die haar leven zou veranderen.

“Here she comes...”, zingt Inela Nogic met spottende, groene ogen. “Heads turn around. Here she comes, to take her crown. Verschrikkelijk. De tekst gaat zeker niet over onze oorlog, en de muziek is zó saai.”

Inela Nogic heeft het over ‘Miss Sarajevo’, de hit van U2, uitgebracht op 20 november 1995. Precies één dag voordat de presidenten van Servië, Bosnië en Kroatië het vredes­akkoord sloten waarmee er een einde kwam aan de Bosnische oorlog.

De videoclip van het nummer toont beelden van brandende flatgebouwen en burgers die wegduiken voor kogels van sluipschutters – afgewisseld met Inela’s gezicht als ze hoort dat ze is uitgeroepen tot Miss Belegerd Sarajevo. Haar glimlach ging de wereld rond en werd iconisch, net als de surrealistische beelden van de andere deelnemers die een spandoek met de tekst ‘Don’t let them kill us’ vasthouden.

U2 werd alom geprezen vanwege zijn betrokkenheid bij het oorlogs­leed in voormalig Joegoslavië. Maar zo zag Inela het niet. “Het was hartstikke hypocriet”, zegt ze verontwaardigd. “De band­leden vulden hun zakken over onze rug. Zonder toestemming figureren we al 25 jaar in die video­clip. Dan zou het toch fatsoenlijk zijn geweest ons daarvoor te betalen?”

Het is begin maart als Inela Nogic een café in de Amsterdamse Rivierenbuurt binnenloopt. Heads turn around – op haar 44ste is Nogic met haar 1,80 meter nog steeds een opvallende verschijning. Aanvankelijk aarzelde ze om geïnterviewd te worden over die wonderbaarlijke miss­verkiezing, eind deze maand 27 jaar geleden. Ze had er al zo vaak over verteld aan buitenlandse media. Maar dat in Nederland, het land waar ze sinds 1995 woont, vrijwel niemand haar verhaal kent, gaf de doorslag.

Dat verhaal begint met een advertentie die haar moeder Izeta Nogic ziet in de plaatselijke krant, over een schoonheidswedstrijd op 29 mei 1993. De belegering van Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië, is dan een jaar bezig. Per dag zijn er gemiddeld 329 bom­inslagen, maar net als iedereen proberen de ouders van Inela gewoon naar hun werk te gaan.

Inela Nogic, nu 44: ‘We zochten het gevaar op, voor de kick. Dan renden we door stegen en straten waar scherpschutters actief waren. Levensgevaarlijk natuurlijk.'Beeld Sabine van Wechem

Haar vader is architect, haar moeder secretaresse, Inela is een beeldschone tiener en de prijzen van de schoonheidswedstrijd liegen er niet om: een exclusief modellencontract, kleding uit een chique boetiek en, als klap op de vuurpijl, een reis naar Madrid. Als haar dochter wint, redeneert Izeta, kan het gezin de oorlog ontvluchten en in Spanje een nieuw leven opbouwen.

Als haar moeder vertelt dat ze haar heeft opgegeven voor een miss­verkiezing, is Inela stomverbaasd. “Ben je niet goed bij je hoofd?”, roept ze. Zij, Inela, een rebelse tomboy op sport­schoenen, fan van heavy­metal­muziek en motoren. Ze is liever buiten dan dat ze op de schoolbanken zit.

Veilig is het daar niet, tussen de flatgebouwen van Alipašino Polje, een kinderrijke hoogbouwwijk ten westen van het centrum. Vanuit de omliggende bergen bestoken Servische manschappen met mortiergranaten de omsingelde stad, die kwetsbaar in een kom ligt.

In de rij staan voor brood of water is een levensgevaarlijke onderneming, maar Inela en haar vrienden moeten naar buiten. “We waren jong en dan denk je niet aan doodgaan”, zegt ze. “We zochten het gevaar zelfs op, voor de kick. Dan renden we door stegen en straten waar scherp­schutters actief waren. Levensgevaarlijk natuurlijk. Gelukkig is niemand van mijn vriendengroep iets overkomen. We wilden vooral lol maken.”

Als ze haar vrienden vertelt over de miss­verkiezing waarvoor haar moeder haar heeft opgegeven, vinden zij dat ze moet meedoen. “Ze riepen: ‘O, Inela! Als jij wint, dan haal je ons uit de oorlog en gaan we met z’n allen in Spanje wonen!”

Ze is om.

Strenge winter

Drie weken voor de dag van de miss­verkiezing viert Inela haar 17de verjaardag. De stad is door de Bosnisch-Servische strijdkrachten inmiddels afgesneden van de buitenwereld; de inwoners zitten zonder gas, water en elektriciteit, en ze zijn uitgehongerd. Voor voedsel worden woekerprijzen gevraagd, een pak koffie kost in die dagen 100 Duitse mark (ruim 50 euro). Haar moeder maakt hapjes van het weinige eten dat er nog in huis is. Inela speelt gitaar, er wordt gezongen en er schijnt een lente­zon op het balkon van hun appartement.

“Iedereen had de kou van de strenge winter nog in het lijf”, zo herinnert Inela zich die dag. “Mijn vader had de ijzeren stortbak van de muur gesloopt zodat het ding dienst kon doen als kacheltje. Toen het hout opraakte, doordat alle bomen in de parken waren gekapt, moest hij zijn kostbare collectie boeken opstoken.”

Zaterdag 29 mei 1993 is een zonnige en levensgevaarlijke dag in Sarajevo. Terwijl Inela en haar vrienden naar de stad rijden, vliegen de kogels hen om de oren, maar in het cultureel centrum, een gebouw met dikke muren en een ondergrondse zaal, voelen ze zich veilig. Met de volledige medewerking van de militaire leiding van de republiek Bosnië-Herzegovina is alles in het werk gesteld om de wedstrijd tot een groot succes te maken.

Terwijl de zaal vol­stroomt met journalisten en bezoekers, verdwijnt Inela backstage om zich klaar te maken. Van een vriendin heeft ze een zwart jurkje en een colbertje geleend, van haar tante een glimmend wit badpak, afgezet met roze en mint­groene strepen. Het is iets te groot, ze moet een knoop leggen in de schouderbandjes.

“Kijk dan”, lacht ze, terwijl ze de foto laat zien die de hele wereld rondging. “Die zwarte schoenen, geleend van mijn nichtje, waren van die Mozart-schoenen, met vierkante neuzen. We moesten eigenlijk elegante hakjes aan, maar we hadden niks meer.”

Met hun laatste restjes make-up maken de zestien deelnemers zich op. Niet alleen hun gezichten, ook armen en benen worden bepoederd om de blauwe plekken en littekens te maskeren die ze in de oorlog hebben opgelopen. Haar beste vriendin, een Servische, maakt Inela op en kamt haar met ossen­gal en chloor gebleekte korte haar.

Na de verkiezing brengt de band U2 het nummer ‘Miss Sarajevo’ uit, met beelden van Inela Nogic (m.) in de videoclip. 'Zonder toestemming figureren we al 25 jaar in die video­clip. Dan zou het toch fatsoenlijk zijn geweest ons daarvoor te betalen?' Beeld BELGAIMAGE

“De sfeer was pico bello, zegt ze. “Niemand was bezig met winnen, en al helemaal niet met oorlog of religie, ook al deden er behalve moslims ook een paar Servische en Kroatische meisjes mee.”

Dat onderscheid noemt ze “onzin”: “Mijn familie deed nooit aan religie en opeens werden we op basis van onze achternaam ingedeeld bij de moslims. Voor de oorlog was mijn beste vriendin gewoon mijn beste vriendin, nu was zij ineens Servisch en ik moslim. Ook in de flat gingen we om met Servische gezinnen. Door de oorlog werden we juist closer, we waren allemaal slachtoffer en doelwit. De kogel van een sluipschutter maakte geen onderscheid tussen een moslim of Serviër.”

En dan, als alle deelnemers zijn geïntroduceerd bij het publiek, klinkt uit de speakers het protest­lied ‘Eve of Destruction’ van Barry McGuire, uit 1965.

‘The eastern world, it is explodin’,

Violence flarin’, bullets loadin’,

You’re old enough to kill but not for votin’

Inela ziet haar moeder en zusje staan in de volle zaal, ze kijkt naar de camera’s die op hen zijn gericht en voelt zich jong, sterk en onverwoestbaar. Met hun schoonheid, hoopt zij, kunnen ze de oorlog verslaan. Dankzij de missverkiezing kan de wereld niet langer passief toekijken hoe haar stad wordt verwoest.

De wedstrijd wordt bezocht door 52 journalisten, 23 tv-ploegen en 41 fotojournalisten – het merendeel uit het buitenland. Nadat Inela haar ronden heeft gelopen, wordt ze kort geïnterviewd. De presentator vraagt naar de brandwond op haar been, die te groot is om met make-up te verbergen. Ze vertelt stoïcijns over het ritje achter op de motor waarbij ze met haar kuit tegen de uitlaat was gekomen.

Terwijl de jury in beraad gaat, zingen de zestien meisjes backstage liedjes. En nee, de gedachte dat ze weleens de winnaar kan zijn, komt daar geen seconde in haar op. “Ik hoorde het niet eens toen mijn naam werd omgeroepen. De organisatoren kwamen me uit de kleedkamer halen, ik moest als een van de drie finalisten het podium op.”

Op de camerabeelden, vanuit de zaal gemaakt door de Amerikaanse filmmaker Bill Carter, is te zien hoe onverwacht haar overwinning was: ingehouden adem, verbijstering en dan een zucht van verlichting. Een magische glimlach. Haar bloemen gooit ze in het publiek. “Ik weet nog dat ik vooral blij was dat ik mijn moeder en vrienden niet had teleurgesteld.”

Bullshit

Die avond vieren ze thuis een feestje en fantaseren ze over de fantastische prijzen die ze tijdens een speciale lunch overhandigd zal krijgen.

“Maar die prijzen heb ik nooit gekregen. De feestelijke lunch werd steeds uitgesteld, het was te gevaarlijk. En op een gegeven moment hoorde ik niks meer. Mijn vrienden hadden de kleding die ik zou krijgen al onderling verdeeld.”

Wel staan er in de weken na de miss­verkiezing horden buitenlandse journalisten op de stoep. Ze vragen Inela naar haar leven en toekomstplannen. Zij antwoordt dat ze daar niet over nadenkt, omdat ze morgen wel dood kan zijn.

“Pas toen ik bijna een jaar later, in april 1994, de stad ontvluchtte, realiseerde ik me hoeveel impact de miss­verkiezing had gehad. Door hoeveel mensen ik werd gezien als symbool van hoop.”

Ze leest dan voor het eerst de verhalen, die in de jaren daarna steeds meer worden aangedikt. Dat de deelnemers in militaire kledij over het podium hadden gemarcheerd. Of dat ze voor haar bekroning een automatisch geweer kreeg. “Allemaal bullshit”, zegt ze.

Het verbaast haar dat de miss­verkiezing in oorlogs­tijd 27 jaar na dato nog steeds zo’n grote aantrekkingskracht heeft. Een Frans gezelschap is bezig met een toneelstuk. Een Bosnische film, waarin haar personage wordt vertolkt door een Kroatische actrice, is in de maak. In musea in Sarajevo hangen nog steeds foto’s van haar bekroning en als ze door de stad loopt met haar kinderen, wordt ze door vreemden aangesproken met ‘Miss Sarajevo’. “Eigenlijk ben ik mijn leven lang al Miss Sarajevo. Mijn kinderen zijn er trots op. Voor mij is het een dierbare herinnering.”

Na de wedstrijd ontmoet Inela een Nederlandse foto­journalist, Marco, die geregeld in de belegerde stad verblijft. Het is liefde op het eerste gezicht. Ze trouwen, en omdat Inela nog geen 18 is, moeten haar ouders toestemming geven voor het huwelijk. “We zijn samen naar Nederland verhuisd. Ik was blij dat ik de oorlog achter me kon laten, al was ik de eerste jaren vooral eenzaam. Ik was nog nooit buiten mijn eigen land geweest, nooit eerder zonder familie en vrienden.”

Zo wordt het 1995. Inela, die geld verdient met modellenwerk, is in Parijs als ze wordt gebeld door iemand wiens naam ze nooit eerder heeft gehoord: Brian Eno, een wereldberoemde muziekproducent. Hij vertelt haar over een nieuw nummer dat hij samen met U2 heeft gemaakt: ‘Miss Sarajevo’. Ze gaan een video­clip opnemen, opera­zanger Luciano Pavarotti zingt mee, ze gebruiken de beelden van de Amerikaan Bill Carter, die een minidocumentaire over de miss­verkiezing heeft gemaakt. “Geweldig”, zegt ze tegen Eno.

De jonge Inela tussen de puinhopen van het oorlogs­geweld in Sarajevo.Beeld Sygma via Getty Images

“Toen het nummer een paar maanden later uitkwam, riep iedereen dat het zo mooi was. Maar ik vond het niks. Het was zo bedacht allemaal.”

Twee jaar later leest ze dat U2, op 23 september 1997, een concert geeft in Sarajevo. Daar moet ze bij zijn, als voormalige Miss Sarajevo en hoofdpersoon uit het nummer. Maar een uitnodiging blijft uit. “Mijn toenmalige man heeft nog een verontwaardigde e-mail gestuurd naar het management van U2. Dat ze flink hadden verdiend aan de hit ‘Miss Sarajevo’, en dat hij vond dat ze mij op zijn minst moesten uitnodigen voor het concert.”

Goed idee, mailen ze terug. Als het ‘Sarajevo’-nummer gespeeld wordt, zal Inela worden gevraagd op het podium te komen.

Inela gaat naar het concert, maar wordt niet op het podium gevraagd. Wel is er een korte ontmoeting met de band en mag ze mee naar een resort op Kreta. Daar wordt ’s avonds een feestje gehouden bij de vakantie­bungalows. In haar mooiste kleding en op nieuwe zwarte leren laarzen staat Inela bij het zwembad, als een van de managers van de band haar voor de grap in het water duwt.

“Ik was helemaal klaar met die gasten. Na drie dagen vloog ik terug naar Amsterdam. Bono en de andere bandleden hebben me al die tijd niet één keer gevraagd hoe het voor mij was tijdens de oorlog. Het interesseerde ze geen klap.”

Weer die ironische blik. “Een paar jaar geleden veranderde U2 ‘Miss Sarajevo’ in ‘Miss Syria’, met beelden van de Syrische burgeroorlog, terwijl daar nooit een missverkiezing is gehouden. Maar de marketing is slim, heel slim.”

Inela Nogic is tegenwoordig grafisch ontwerper. Haar zoon en dochter, een tweeling die ze kreeg met haar tweede, Bosnische man, zijn nu net zo oud als zij toen ze de miss­verkiezing won. Elk jaar gaat ze samen met hen terug voor een bezoek aan haar familie en vrienden.

Als ze door de stad wandelt, ziet ze overal de littekens van de oorlog, die in Sarajevo naar schatting 12.000 slachtoffers maakte, en 56.000 gewonden. Kogel­gaten in gebouwen, overwoekerde ruïnes, asfalt verbrokkeld door de inslagen. De vele begraafplaatsen en gedenktekens, zoals die in de winkelstraat Ferhadija, waar in 1992 met mortieren zestien mensen werden gedood die bij de bakker stonden te wachten. Of de Rozen van Sarajevo: de plekken waar inwoners zijn neergeschoten en waar het asfalt met rode verf is gekleurd.

Corrupte leiders

Het emotioneert haar niet, zegt Inela. Niet meer. “Maar ik maak me wel kwaad over corrupte regeringsleiders die het geld voor de wederopbouw in eigen zak blijven steken, waardoor de oorlog zelfs na 25 jaar nog overal zichtbaar is.”

Ze denkt met weemoed terug aan de stad van vóór de oorlog, toen Joegoslavië nog bestond. “Ik overdrijf niet als ik zeg dat ik een perfecte kindertijd had. Het leven was simpel en fijn en Sarajevo was een waanzinnig progressieve stad. Het wemelde er van de kunstzinnige, muzikale en bijzondere mensen.”

“Een miss­verkiezing in oorlogstijd”, zegt ze stellig, “had alleen in Sarajevo bedacht kunnen worden”.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234