Dinsdag 29/11/2022

De ban is gebroken, gerechtigheid krijgt een kans

Uit de neergang van Augusto Pinochet valt een les te trekken die niet alleen Chilenen moeten leren: het verleden is niet zo makkelijk te doden als sommigen aan de macht soms willen doen uitschijnen.

Ariel Dorfman

Ariel Dorfman is een Chileense auteur.

Zelfs toen de oppositie Augusto Pinochet bij de verkiezingen van 1988 een zware nederlaag toebracht, bleven zijn aanhangers nadien een enorme militaire en economische macht uitoefenen. De prijs die de Chilenen voor de terugkeer naar de democratie moesten betalen, was dat ze een gelimiteerde vorm ervan moesten aanvaarden, gebaseerd op een frauduleuze grondwet die was opgesteld om de onschendbaarheid van de generaal en zijn medeplichtigen te garanderen.

Na de regeringswissel bleken de obstakels om Pinochet te berechten nog veel onoverkomelijker: de amnestie die generaal Pinochet zichzelf en zijn aanhangers verleende; het feit dat hij zichzelf benoemde tot senator voor het leven; de constante dreiging en het vetorecht van het leger. Maar het grootste obstakel werd opgeworpen door veel van de meest resolute tegenstanders van de dictatuur, die zich zodra ze aan het bewind kwamen misplaatst voorzichtig en pragmatisch opstelden.

Ze vreesden misschien terecht dat de minste poging om generaal Pinochet te berechten het kwetsbare evenwicht van de transitie zou verstoren, en daardoor ook hun relatie met de rijke meesters van de Chileense economie. Maar die angst werd op den duur een voorwendsel om zelfs niet meer na te denken over een mogelijk proces. In naam van 'de nood tot realisme' nestelden de voormalige dissidenten zich in een lafhartige consensus dat het maar het beste was om het verleden en de vele inbreuken die gisteren begaan werden tegen de mensenrechten te laten rusten.

Ik aanvaard mijn eigen verantwoordelijkheid voor dat morele debacle. Ik heb gedurende lange periodes in Santiago gewoond, waar ik de familieleden bezocht van de desaparecidos, de mensen die ontvoerd en vermoedelijk gedood werden door de geheime politie van generaal Pinochet en wiens lichamen nooit werden teruggegeven zodat ze begraven zouden kunnen worden. Ik demonstreerde samen met hen, ik luisterde naar hun verhalen, schreef toneelstukken en gedichten en een roman waarin hun tragedie verder uitgediept werd. Op de Dag van de Doden zag ik hun leed omdat er geen graf was waar ze bloemen konden neerleggen, hun enorme vastberadenheid om gerechtigheid te zoeken en het uit te schreeuwen tegen de grote stilte, ook al moesten ze langs dezelfde straten lopen als diegenen die hun geliefden doodden.

Ik kon hun gevoel van zekerheid niet delen dat er ooit gerechtigheid zou komen. Ik kon me helaas maar geen andere toekomst voorstellen. En dus deed ik wat zoveel van mijn landgenoten deden: ik suste mijn geweten om de onontkoombaarheid van het onrecht te kunnen verdragen; ik raakte gewend aan de schaduw van de generaal in ons midden.

Als schrijver kon ik in mijn verhalen de dilemma's beschrijven van hoe iemand met het kwaad samenleeft en hoe het de nationale ziel verziekt. Maar zelfs terwijl ik het onrecht van dichtbij en van verderaf meemaakte, geloofde ik niet dat de situatie zou veranderen. En ik verwachtte zeker niet dat dat zou gebeuren door de tussenkomst van het buitenland.

En toch was het uit het buitenland dat het mirakel uiteindelijk kwam: op 17 oktober 1998 werd generaal Pinochet door agenten van Scotland Yard in een Londens ziekenhuis van zijn bed gelicht. Hij herstelde er van een rugoperatie, maar de agenten kwamen hem vertellen dat hij op verzoek van een Spaanse rechter gearresteerd werd.

Het daaropvolgende anderhalf jaar heb ik met opgetogen ongeloof toegekeken hoe de juridische en diplomatieke inspanningen van de generaal om zijn uitlevering te voorkomen een voor een mislukten. Ik was bijzonder tevreden over het principe van een soort universele rechtspraak dat zijn geval mee in het leven hielp roepen, het precedent dat een staatshoofd door eender welke rechtbank ter wereld berecht kon worden voor misdaden tegen de mensheid, en in naam van diezelfde mensheid.

Maar ondanks alles kon ik het sceptische gemompel in mijn hoofd niet sussen. Hij zal toch nog weten te ontkomen; de oude vos zal zijn jagers te slim af zijn en toch nog kunnen ontsnappen. Toen de Britse regering na zestien maanden een kennelijk nog kwieke generaal Pinochet naar Chili terugstuurde met de mededeling dat hij vanwege zijn gezondheidstoestand niet berecht kon worden, dacht ik dat we ons zouden moeten neerleggen bij een louter symbolische straf.

Ik heb me vergist. Het Chili waar de voormalige dictator in maart naar terugkeerde, was ingrijpend veranderd. Alleen al doordat de mensen zijn arrestatie en zijn voorleiding hebben meegemaakt, zijn onderwerping aan de wet zoals elke sterveling, verdween zijn aura van onkwetsbaarheid en daarmee de angst waarmee hij onze harten vergiftigd had.

Het feit dat buitenlandse rechtbanken generaal Pinochet durfden aan te pakken - iets wat wij niet durfden - veroorzaakte een morele aardverschuiving in 's lands geweten, en politici en rechters schaamden zich diep. Mensen die nog nooit een vinger hadden uitgestoken om hem te vervolgen, bezwoeren de wereld plots dat een proces op Chileense bodem haalbaar was. De verkiezing van Ricardo Lagos, de eerste socialistische president sinds Allende in 1973 afgezet werd, luidde een andere verschuiving in het nationale politieke klimaat in. De defensieraad, die zich ten aanzien van Pinochet altijd neutraal had opgesteld, koos nu de kant van de aanklagers die de generaal al twintig jaar proberen te laten berechten.

De beslissing van het Chileense Hooggerechtshof om de onschendbaarheid van Pinochet op te heffen, is de laatste schakel in een lange keten van gebeurtenissen die alleen maar mogelijk was dankzij de duizenden mensenrechtenactivisten, in Chili en erbuiten, die zijn blijven geloven dat het loont om gerechtigheid te eisen, zelfs als dat een niet te winnen en Don Quichot-achtige strijd lijkt.

We kunnen natuurlijk niet weten of een Chileense rechtbank generaal Pinochet ooit zal berechten. De rechters zouden van mening kunnen veranderen; opnieuw zouden er twijfels kunnen rijzen omtrent zijn gezondheid.Maar welk lot hem ook wacht, uit zijn neergang valt een les te trekken, en een les die niet alleen Chilenen moeten leren.

Het verleden is niet zo makkelijk te doden als sommigen aan de macht soms willen doen uitschijnen.Het verborgen licht van de mannen en vrouwen die hun leven gegeven hebben voor datgene waarin ze geloofden, kan niet uitgedoofd worden zolang er ergens ter wereld één iemand is die bereid is om hen niet te vergeten en hen weer tot leven te wekken. Dat is alles wat er nodig is: één iemand die staat te schreeuwen in de ethische wildernis, één iemand, en dan nog iemand, en dan nog iemand - dat is alles wat er nodig is om de hoop op gerechtigheid levend te houden.

Dat is de les die we uiteindelijk moeten trekken uit de berechting van generaal Pinochet: soms is het goed om van het onmogelijke te dromen, het onmogelijke te vragen, om het onmogelijke te schreeuwen.Misschien luistert de geschiedenis wel. Misschien antwoordt de geschiedenis wel.

Vertaling: Wim Coessens

'Het feit dat buitenlandse rechtbanken Pinochet durfden aan te pakken, veroorzaakte een morele aardverschuiving in 's lands geweten'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234