Zaterdag 15/08/2020

Achtergrond

De Ayasofya weer een moskee: wat zou dat betekenen?

Ayasofya in Istanbul. Beeld Reuters

De Ayasofya, sinds 1934 een museum, krijgt mogelijk weer de status van moskee. Wat voor gevolgen zou dat hebben voor Turkije en voor de christelijke mozaïeken?

De Ayasofya in Istanbul veranderde van een kerk in een moskee, werd vervolgens een museum, en zou weer een moskee kunnen worden. De hoogste Turkse rechter besluit vandaag of het Unesco-monument de officiële status van islamitisch gebedshuis terugkrijgt. Daarmee zou een lang gekoesterde wens van president Erdogan in vervulling gaan. De harde kern van zijn achterban, waarvan zich de afgelopen jaren op de stoep van de Ayasofya al eens groepjes lieten zien bidden om het herstel van de moskee, zal God erom danken.

Maar zo dankbaar als zij zijn, zo ongerust zijn (kunst)historici, Unesco en de Grieks-orthodoxe kerk. Tot de verovering door de Ottomanen in 1453 was de Ayasofya de belangrijkste kerk van het Byzantijnse rijk. Sultan Mehmet II doopte het gebouw om tot moskee. In 1934 ontdeed Kemal Ataturk, de stichter van de moderne republiek Turkije, het gebouw van zijn religieuze functie, en maakte er een museum van. Toen pas werd er een waardevolle kunsthistorische vondst gedaan: achter wit pleisterwerk kwamen gouden mozaïeken van christelijke heiligen tevoorschijn.

Bezorgdheid over de toekomst

Vooraanstaande deskundigen op het gebied van Byzantijnse en Ottomaanse kunst en cultuur spreken in een open brief hun bezorgdheid uit over de toekomst en het behoud van de Ayasofya, onder meer met het oog op aardbevingen. De vraag is of het puur om een naamsverandering gaat, van Ayasofyamuseum naar Ayasofyamoskee, of om meer, waarbij er dus ook verdere gevolgen te vrezen zijn?

Het grote punt van zorg van de ondertekenaars is het lot van de mozaïeken van christelijke heiligen. Want welke gevolgen zal de statusverandering van de Ayasofya hebben voor die kunstwerken? Hoogleraar islamitische kunst en architectuur Stephennie Mulder van de University of Texas is een van de ondertekenaars van de open brief. Zij acht het wel mogelijk dat die mozaïeken op de een of andere manier verborgen zullen worden. “Tenslotte zijn in moskeeën geen afbeeldingen toegestaan. Dus toen Mehmet de veroveraar in de vijftiende eeuw de kathedraal bij de verovering van Istanbul tot de zijne maakte, werden de mozaïeken binnen een paar jaar witgepleisterd.”

Of het echt zover zal komen? “Het is wel duidelijk een provocatie om zo’n betwiste plaats, die voor verschillende groepen veel betekenis heeft, voor jezelf te houden. En tenslotte wil Erdogan graag op Mehmet de veroveraar lijken. Maar bij twee eerdere musea die de afgelopen jaren weer tot moskee zijn gemaakt, zijn ze niet zover gegaan.”

Eén van de christelijke mozaïeken waar deskundigen zich zorgen over maken. Wat zal ermee gebeuren als de Ayasofya weer een moskee wordt?Beeld Trouw

Een afleidingsmanoeuvre?

Ook Petra de Bruijn, islam- en Turkijespecialist aan de Universiteit Leiden, volgt de kwestie op de voet. Zij betwijfelt of het om meer dan een naamsverandering gaat. “Het gaat economisch nu helemaal niet goed in Turkije, onder meer doordat het toerisme stilligt door de Covid 19-crisis. En als de Ayasofya een moskee wordt, lopen ze de inkomsten mis van de toegangskaartjes. Dat kan Erdogan zich helemaal niet veroorloven op dit moment. Ze zitten financieel zo aan de grond, dat het ook niet een tijd is waarin hij er baat bij heeft dat de hele christelijke wereld over hem heen valt.”

In Turkse kranten van seculiere zijde duiden de commentatoren de zaak als symboolpolitiek: zij zien de ijver van hun president voor de Ayasofya als een afleidingsmanoeuvre voor de coronacrisis. De Bruijn: “Ik begrijp dat wel. Erdogans aanhang is enorm geslonken. Hij moet iets doen om de kiezers, en dan vooral de religieuze kiezers, weer een beetje te motiveren. Voor hen is de status van de Ayasfoya als moskee belangrijk. Het was in hun ogen altijd al een moskee, dus dit voelt als erkenning en gerechtigheid. Maar of het iets uitmaakt? Uiteindelijk zie je dat mensen toch kiezen voor iemand die zorgt dat de economie goed draait. Dat is ook de reden dat Erdogan het zo lang uit heeft gehouden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234