Donderdag 26/11/2020

De arts van Keizer Karel

Andreas Vesalius was de lijfarts van Keizer Karel maar, meer nog, een revolutionair wetenschapper, de vader van de moderne anatomie. Aan de relatie tussen beide mannen en vooral de 16de eeuw waarin ze leefden is sinds zaterdag in Antwerpen een bijzonder informatieve maar wat ouderwetse tentoonstelling gewijd. Het is de afsluiter van het Keizer Karel-jaar, dat in totaal anderhalf miljoen belangstellenden heeft gelokt. Vooral de tentoonstellingen Carolus in Gent en Los Honores in Mechelen waren grote publiekstrekkers.

Antwerpen / Eigen berichtgeving

Eric Rinckhout

De in Brussel geboren Andreas van Wesel (1514-1564) - beter bekend onder zijn verlatijnste naam Andreas Vesalius - wordt beschouwd als een van de grote revolutionairen uit de medische geschiedenis. De publicatie van zijn boek De Humani Corporis Fabrica Libri Septem, met natuurgetrouwe beschrijvingen en prachtig uitgevoerde tekeningen van het menselijk lichaam, is een keerpunt in het denken over de anatomie. Vesalius weigerde de toenmalige denkbeelden, die vaak nog uit de antieke Oudheid stamden en gebaseerd waren op dissecties van dieren, voetstoots te aanvaarden, maar baseerde zijn bevindingen op proefondervindelijk onderzoek: de door hemzelf uitgevoerde dissecties op lijken. Vaak wordt zijn naam in één adem genoemd met andere revolutionaire geesten uit de Renaissance als Copernicus, Mercator, Ortelius en Luther.

Vesalius stamde uit een geslacht van artsen en apothekers die verbonden waren aan het Bourgondische hof en was bijna voorbestemd om dokter te worden. Na studies in Parijs, Leuven en Padua - toentertijd de belangrijkste medische faculteiten - werd hij in 1537 in Padua aangesteld als docent. In 1543 laat hij in Basel zijn beroemde anatomische atlas verschijnen. Zijn vernieuwende denkbeelden leveren hem volgelingen én plagiatoren op, maar ook verwoede tegenstanders.

Van de verhalen over Vesalius die lijken ging stelen op de galgenvelden blijkt niet veel te kloppen. Ook de oppositie van de Italiaanse kerk moet blijkbaar gerelativeerd worden. De kerk liet dissecties toe, zij het met weinig enthousiasme. Aanvankelijk mocht er één per jaar verricht worden - steeds in de winter, gezien de korte houdbaarheid van het lijk. Vesalius bouwde echter een vertrouwensrelatie op met een strafrechter uit Padua, zodat hij de vele lijken van terechtgestelde criminelen kon dissecteren.

In 1543 wordt Vesalius ook aangesteld tot lijfarts van Keizer Karel, wat betekende dat hij de keizer jarenlang op diens vele veldtochten heeft vergezeld. Karel had een vooruitstekende onderkaak - een erfelijke afwijking - waardoor hij slecht kon kauwen en een moeilijke spijsvertering had. Zware spijzen en veel alcohol leidden ook tot aambeien en jicht. Van enige chirurgische ingreep van Vesalius op de keizer is er evenwel niets bekend.

Daarnaast had Vesalius een praktijk in een riante, inmiddels gesloopte woning aan de Brusselse Miniemenstraat. Hij stierf nadat hij schipbreuk had geleden op zijn terugreis uit Jeruzalem. Zijn stoffelijk overschot is nooit teruggevonden.

Hoewel in de folder de revolutionaire ideeën van Vesalius worden benadrukt en de benedenverdieping van het Sint-Jorispand volledig gewijd zijn aan hem, zijn impact en zijn relatie met Keizer Karel, ligt de klemtoon van de expositie toch op de gesels van de 16de eeuw: de epidemieën, de kwakzalvers, de primitieve chirurgie en rudimentaire verdoving. Het is ook het boeiendste deel van de tentoonstelling. Een arsenaal aan medische instrumenten is er te zien: van schedelboren en amputatiezagen over klisteerspuiten tot staarnaalden en kogeltrekkers, maar ook een baarstoel en een fraai uitgewerkte chirurgijnskast.

Verdoving kende men in de 16de eeuw niet echt: bij een beenamputatie of het trekken van een tand liet men de patiënt zich vooral laveloos drinken aan bier en wijn. In de moederschoot overleden foetussen werden met een speciale spuit gedoopt alvorens ze op gruwelijke manier uit de baarmoeder werden verwijderd. Dat het ratten waren die de pest overdroegen besefte men niet. De chirurgijns konden bij builenpest alleen aderlatingen uitvoeren of pestabcessen insnijden.

Een hedendaagse operatiekamer sluit de tentoonstelling af. Door kijkoperaties en endoscopie kan men zonder grote openingen en wonden aan te brengen het lichaam van binnen bekijken. Deze vrij recente methodes hebben geleid tot de herontdekking van het - intacte en levende - menselijke lichaam.

De tentoonstelling brengt erg veel interessant en verrassend materiaal aan, maar is ook wat aan de saaie kant. Dat komt door de schoolse en ouderwetse manier van presenteren. Er wordt te veel met fotografische reproducties en tekstpanelen gewerkt. Met de vele vitrines wordt niet echt creatief omgesprongen. In die vitrines liggen - toegegeven - bijzonder veel fraaie boeken, waaronder de drie drukken van Vesalius' baanbrekende werk. Het is bovendien een goed idee om de anatomische tekeningen op een muur te projecteren. Ook de aanschouwelijke reconstructies van een pestlijdershuis, een anatomisch theater en chirurgijnswinkel verlevendigen het geheel, maar blijven te zeer steken in de goede bedoelingen en ademen te veel de sfeer van Bokrijk.

Op de revolutionaire inzichten van Vesalius en de gezondheid van de keizer gaat een fraai geïllustreerd boek dieper in. Deskundigen uit binnen- en buitenland beschrijven voorts pest en lepra, infecties in de 16de eeuw, vroedkunde, en de behandeling van gewonden op de slagvelden. Een schitterende publicatie die, met een prijs van 1950 frank, jammer genoeg nogal duur is.

WAT: Tentoonstelling Ziek of gezond ten tijde van Keizer Karel. Vesalius en de gezondheidszorg in de 16de eeuw WAAR: Sint-Jorispand/Elzenveld, Sint-Jorispoort 29, 2000 Antwerpen. Tel. 03/202.77.60. WANNEER: Tot 4 februari 2001. Open: dinsdag t.e.m. zondag, van 10.30 tot 17.30 uur. PRIJS: 150 frank; gratis voor scholen.ONS OORDEEL: Een bijzonder boeiende, informatieve tentoonstelling over ziekte en gezondheid in de 16de eeuw, jammer genoeg wat saai en ouderwets gepresenteerd.

Tentoonstelling

Tentoonstelling over Andreas Vesalius, Keizer Karel en ziek zijn in de zestiende eeuw

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234