Zondag 25/10/2020

Culturele gids

De artistieke voorkeuren van Alberto Alessi

Beeld Isabel Pousset

Met frisse tegenzin is de jonge, in kunst geïnteresseerde Alberto Aless in 1970 in het bedrijf van zijn vader begonnen, om er uiteindelijk een wereldmerk in design (keuken)spullen van te maken. Deze week maakt hij ons deelgenoot van zijn artistieke voorkeuren.

Alberto Alessi buigt zich over een roestvrijstalen pastapot. Tweehonderd genodigden hebben net geluisterd naar zijn presentatie over Italiaans design. Nu gaat de man die van het familiebedrijf van zijn grootvader een wereldmerk maakte en onder wiens verantwoordelijkheid de eierwekker van Philippe Starck en de fallusvormige gasaansteker van Guido Venturini in miljoenen huishoudens terechtkwam, zelf koken.

Pasta met rode pepers, een van zijn lievelingsgerechten. Locatie: de net geopende Designshops in Rotterdam, waar Alessi's potten en pannen, serviezen en glazen, fluitketels en wc-borstels, waar al die door de grootste Italiaanse ontwerpers getekende keukenspullen en hebbedingen te koop zijn. Als ambassadeur van het bedrijf reist Alessi, 67, marketingman die niet van marketing houdt, nog steeds de wereld af. Hij bezoekt beurzen, geeft lezingen, zoekt nieuw ontwerptalent en geeft hier en daar nog een interview.

De laatste jaren gaan die gesprekken steeds vaker ook over wijn. In Noord-Italië, in de buurt van het Ortameer, waar hij met zijn vrouw en jongste dochter woont, ligt een bescheiden wijngaard waar hij 'de beste Bourgogne buiten Frankrijk' hoopt te maken. Zijn wijnen - prijzen vanaf 110 euro - worden verkocht in flessen waarvoor hij zelf het ontwerp tekende. Leo, zijn allereerste design in 44 jaar, is gebaseerd op een schets van Leonardo da Vinci.

1. Double Oval, Henry Moore, 1966

Henry Moore (1898-1986) was een Engelse beeldhouwer, bekend van zijn grote bronzen en marmeren sculpturen, meestal abstracties van het menselijk lichaam. Zijn beelden worden gekenmerkt door organische en natuurlijke vormen.

Eigenlijk had de jonge Alberto Alessi een heel ander leven voor zichzelf bedacht. Had hij zelf mogen kiezen, dan was hij kunstgeschiedenis gaan studeren. 'Maar voor een eerste zoon in een familiebedrijf wordt de toekomst bepaald: je moet je vader opvolgen. Terwijl ik geen enkele interesse had in de productie van roestvrijstalen keukenspullen.' Hoewel zijn vader wilde dat hij economie ging studeren, werd het rechten.

'Vier jaar, extreem saai. De dag nadat ik was afgestudeerd, begon ik bij Alessi. In juli, 1970. Met mijn interesse in architectuur, kunst en filosofie dacht ik: hoe kan ik het werken in zo'n grijs bedrijf voor mezelf nou leuk maken? Door design te introduceren. Mijn allereerste project was het produceren van een collectie art multiples: kunstobjecten die door onze fabriek in kleine oplages konden worden vervaardigd. Ik had een paar Italiaanse beeldhouwers benaderd, Salvador Dalí deed mee, maar wie ik er heel graag bij wilde hebben, was Henry Moore. Ik bewonderde zijn werk, zijn vormen. Het organische. Ik vond hem, van alle mensen die in die tijd met metaal werkten, het interessantst en ik vond het een spannend idee dat zijn ontwerpen misschien wel door onze machines konden worden gemaakt.

'Ik heb Moore een brief geschreven met de vraag of hij over samenwerking wilde nadenken. Ik kreeg een heel aardige brief terug: hij vond het een mooi project, maar hij was niet geïnteresseerd.'

Beeld Foto Matthew Lloyd / Getty

2. Valentine, Ettore Sottsass

In 1969 ontwierp de Italiaanse architect Ettore Sottsass voor Olivetti de draagbare typemachine Valentine. Een van de hoogtepunten uit de designcollectie van het Museum of Modern Art in New York, en vorig jaar bij Sotheby's verkocht voor 60 duizend dollar.

Het mag gek klinken: dat je leven bestaat uit design, maar dat je een van de iconen daarvan, een ontwerp dat je zegt prachtig te vinden, zelf nooit hebt aangeschaft. De typemachine van Ettore Sottsass, vastgelegd op een foto waarop acteur Richard Burton uit een vliegtuig stapt, de Valentine in de ene hand en Elizabeth Taylor in de andere - Alessi heeft hem niet, 'omdat ik nooit heb leren typen'. Dat hij de Valentine toch noemt, komt doordat het ontwerp een schoolvoorbeeld is van wat Alessi noemt: de paradox van Italiaans design. 'Het is de hartstocht en de poëzie van een product dat voor de massa is bedoeld, maar waarvan het ontwerp niet altijd door de massa wordt begrepen. Ettore was een architect. Een kunstenaar. De Valentine was een intellectueel ontwerp, het is amper verkocht. Misschien was het te veel een compromis tussen het artistieke en het commerciële. Vergelijk Sottsass' typemachine met de computers en laptops van Apple, die laatste zijn ook goede ontwerpen, maar ze zijn gemaakt met het oog op de markt. Sottsass had daar een afkeer van.'

3. Memphis design

In 1981 richtte Ettore Sottsass met een aantal Italiaanse ontwerpers de Memphisgroep op. Met design dat een mengeling was van popart, art deco en fifties kitch presenteerde Memphis zich dat jaar voor het eerst op de Salone de Mobile in Milaan, de jaarlijkse designbeurs in Milaan.

'Begin jaren tachtig was een interessant moment in de geschiedenis van het Italiaans design, want we zaten aan het eind van de bel design Italiano dat in de jaren zeventig z'n hoogtepunt had: extreem sophisticated design, maar wel een beetje koud. Memphis was daarop een reactie. Het had humor en het was speels. Het spotte met alles wat in die tijd mooi werd gevonden. Ik heb zelf nooit van Memphis gehouden. Wel van het idee erachter - ontwerpen op het grensvlak van gebruiksvoorwerp en kunst - maar niet van de resultaten.'

Beeld Foto Getty

4. Casa Malaparte

Casa Malaparte is een villa gebouwd in 1938, gelegen op een 32 meter hoge, uit zee stekende klif, de Punta Massulo aan de oostkant van het Italiaanse eiland Capri. Het oorspronkelijke ontwerp is van de architect Adalberto Libera, maar waarschijnlijk zijn de eigenaar, de schrijver Curzio Malaparte, en een plaatselijke architect verantwoordelijk voor de definitieve vorm.

'Als ik aan een het ideale huis denk, denk ik aan Casa Malaparte. Ik was er in 1991 voor het eerst, tijdens een designcongres. Wat ik er het allermooiste aan vind: dat het vanaf de zee, en ook op afstand vanaf het land, zo onopvallend is, onzichtbaar bijna, maar dat je, eenmaal binnen en naar buiten kijkend, het idee hebt dat je de wereld domineert. Met dat vrije uitzicht. De architectuur doet, hoewel er volstrekt geen link is, aan de antroposofische architectuur van Rudolf Steiner denken - zoals het over de rotsen heen is gebouwd. Er zit trouwens ook nog een raar verhaal achter dat de eigenaar, Malaparte, een communist, het huis aan de Chinese regering zou hebben nagelaten. Zijn erfgenamen hebben dat aangevochten en uiteindelijk hebben ze het teruggekregen. Er is zelfs nog een keer een film in opgenomen. Le Mepris, met Brigitte Bardot in de hoofdrol.'

Beeld Foto Unimedia Images / Rex

5. Donald Winnicott en de theorie van het transitionele object

De Engelse kinderarts en psychoanalyticus Donald Winnicott introduceerde in 1951 het concept van het transitionele object, dat hielp bij het onderzoeken en begrijpen van de allervroegste stadia in de psychologische ontwikkeling van een kind. Volgens Winnicott wordt het transitionele object - een knuffel, een lapje - als compensatie gebruikt voor het verlies van de symbiotische eenheid met de moeder, en helpt het een kind de eigen identiteit ontwikkelen.

'Aan het einde van de jaren tachtig wilde ik beter leren begrijpen waarom onze klanten Alessi-producten kochten, en leerde ik de theorie van Donald Winnicott kennen. Want het is natuurlijk niet alleen vanwege het design zelf, of vanwege de functie, dat mensen iets aanschaffen. Een mooi voorwerp kan ook troost bieden en vreugde. Het onderstreept je smaak, je individualiteit. Het heeft een emotionele waarde.' Behalve van Winnicott leerde Alessi ook van de Italiaanse psychiater Franco Fornari en zijn affectieve codes. 'Alle objecten spreken met mensen. Niet met woorden, maar door hun vorm of hun geur. Fornari benoemde vijf codes: de moedercode, de vadercode, de kindcode, de erotische code en de code van geboorte en dood. De man staat daarbij voor ambitie, de vrouw voor schoonheid en begrip, het kind voor hebben, voelen.

De ideeën van Winnicott en Fornari ben ik gaan gebruiken voor het ontwikkelen van nieuwe collecties. Waar ik nieuwsgierig naar was: of je, aan de oervormen die veel gebruiksvormen nou eenmaal hebben - een schaal, een glas - emotionele waarden kon toevoegen. Ik ben een workshop gestart, met jonge ontwerpers als Stefano Giovannoni en Guido Venturini, ik gaf hun Winnicott en Fornari. Daar is Family Follows Fiction uit voortgekomen: een serie kleurrijke, speelse ontwerpen, voor het eerst in de geschiedenis van Alessi ook gemaakt van plastic - zoals de koektrommel in de vorm van een mariabiscuitje, en de wc-borstel in de vorm van een cactus. Overigens is mijn persoonlijke favoriete transitionele object de kom. Als een paradigma van de moederborst. Ik zoek nog steeds naar het ultieme ontwerp.

Beeld RV

6. Het laatste avondmaal, Leonardo da Vinci.

Het Laatste Avondmaal (in het Italiaans L'Ultima Cena) is een fresco geschilderd door Leonardo da Vinci in opdracht van hertog Ludovico Sforza in de refter van het Santa Maria delle Grazie, een dominicaner klooster in Milaan.

'Ik heb een obsessie met Leonardo da Vinci, ik hou van al zijn werk. Het gaat niet eens alleen om de esthetiek van zijn schilderijen, het gaat erom dat als ik ervoor sta, ik altijd denk: ik mis iets, ik begrijp iets niet. De blik in de ogen van zijn vrouwenportretten, daar heb ik hetzelfde mee: het is een blik die te maken heeft met het wezen van de mensheid en die ik in andere schilderijen nooit heb gezien. Natuurlijk, je kunt kritieken lezen en boeken over iemands werk, maar dan heb je het over de achtergrond van het werk, de geschiedenis. Niet: wat hij bedoeld heeft.'

Met frisse tegenzin is de jonge, in kunst geïnteresseerde Alberto Alessi in 1970 in het bedrijf van zijn vader begonnen, om er uiteindelijk een wereldmerk in design(keuken)spullen van te maken. Deze week maakt hij ons deelgenoot van zijn artistieke voorkeuren.

Beeld RV

CV

1946 geboren in Arona, Italië

1966-1970 studie rechten Milaan

1970 in dienst bij familiebedrijf Alessi

1972 begin samenwerking met Ettore Sottsass

1980 CEO Alessi

1983 bedenkt samen met Alessandro Mendini Tea and Coffee Piazza, architectonisch vormgegeven koffie-en theeserviezen

1990 oprichting Centro Studi Alessi in Milaan

1998 opening Alessi Museum in Omegna, boek De Droomfabriek

2004 Tea & Coffee Towers, met onder anderen architecten Wiel Arets, Zaha Hadid

2008 eigenaar wijngoed Cascina Eugenia

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234