Zaterdag 12/06/2021

'De armoede in België is een walgelijke, absolute schande'

Auteur Bart Demyttenaere deelt mokerslag uit met doorleefde studie over armoede

Ze zijn er wel maar we zien ze niet. Voor de 1,3 miljoen Belgen die in armoede leven, zijn we collectief en steeds meer stekeblind. Vanuit die vaststelling heeft auteur Bart Demyttenaere (40) zich ingegraven in wat armoede werkelijk is. Zo verbleef hij een week bij enkele Brusselse armoede-organisaties. Voor iedereen die in het weekend met een volle winkelkar probleemloos de kassa van de supermarkt passeert, is zijn verslag onthutsend. Demyttenaere laat zien hoe zo ongeveer niemand voorbij de uiterlijke tekenen van armoede kijkt. 'Alleen als armen zelf aan het beleid meewerken, kan er iets veranderen.'

Hasselt

Eigen berichtgeving

Barbara Debusschere

Andrea moet met 16 euro twee weken zien rond te komen en kan zich alleen goedkope curryworsten veroorloven. Door een gebrek aan fruit en groenten heeft ze regelmatig tandvleesontstekingen. Georgette slaapt op het verwarmingsrooster voor de Fortis-bank in Brussel. In die bank, zoals in ongeveer alle andere banken, worden arme mensen steeds meer geweerd. Niet dat Georgette nog naar de bank zou gaan. Ze heeft niets. Sus, vroeger 'een verwende jongen' die deel uitmaakte van de gegoede middenklasse, moet het nu met 550 euro per maand rooien. Maar hij ergert zich blauw aan het 'gratis-beleid' van de overheid. "Miljoenen voor een campagne over het schoonheidsideaal, wat hebben arme mensen daaraan? (...) De meeste echte noden worden genegeerd."

Josée zat jaren in een instelling en heeft daar nooit geleerd hoe de samenleving ineensteekt, hoe ze met geld moest omgaan. "In de instelling had men mij elke dag ingehamerd dat mijn schulden automatisch werden vergeven, maar toen ik op eigen benen moest gaan staan, bleven de schulden zich alleen maar opstapelen. Armoede gaat veel dieper dan een gebrek aan geld." Daarover gaat het boek van Demyttenaere.

Het verhaal van Sus, Linda, Andrea en de anderen is erg schrijnend. Ze zitten verstrikt in een vicieuze cirkel van armoede. Dat zijn toch uitzonderingen?

Demyttenaere: "Nee. Met cijfers kun je alles aantonen en daarom hou ik niet zo van cijfers. Meestal hoor je politici zeggen dat er in België 'maar' 7 procent mensen onder de armoedegrens leven. Maar Eurostat berekende al dat het 13 procent is en armenorganisaties hebben het zelfs over 20 procent. Dat zijn dus wel 1,3 à 2 miljoen Belgen, hé. Veel armen zijn daar dan niet eens bijgeteld. Het aantal armen neemt trouwens gestaag toe. Een land dat in de topvijf staat van de beste landen ter wereld om in te leven maar dat zoveel armen heeft, dat is een walgelijke schande. De overheid richt zich naar de grootste gemene deler, 'de mensen', de brede middenklasse. Mensen in armoede zijn op electoraal vlak steeds minder belangrijk. En dan durven zeggen dat het hier een sociaal paradijs is, ze zouden door de grond moeten zakken van schaamte."

Maar er is toch een leefloon en een armoededecreet en allerlei voorzieningen voor armen?

"Het armoededecreet voorziet 2 miljoen euro per jaar. Dat is lachwekkend weinig. België scoort op het vlak van huisvesting extreem slecht. Huisvesting is een basisrecht, maar het enige wat ooit met dat recht gebeurd is, is dat het in de grondwet ingeschreven is. Op mijn inleefweek in Brussel heb ik ook gezien hoe ongeveer iedere organisatie tot de nok vol zit. Armen in Brussel moeten knokken voor een plaatsje in een nachtasiel. Die inleefweek en de portretten van armen zijn er trouwens gekomen omdat cijfertjes en decreten maar een oppervlakkige fractie van het verhaal zijn. Wat ik gezien en gehoord heb, heeft mij zwaar geschokt. Ik ben overspoeld door smerige ellende. Er viel niets meer te concluderen, zo erg aanwezig was al dat leed. Al mijn politiek correcte denkbeelden werden in mum van tijd aan diggelen geslagen toen ik optrok met bedelaars en thuislozen. Hoe diep armoede gaat, hoe ver het reikt en hoe zwaar het de binnenkant van een mens beschadigt, dat zit allemaal niet meegerekend in die cijfers. (fel) Daarom heb ik een bloedhekel aan het woord 'leefloon'. Het klinkt alsof dat leefbaar is. Maar, zeg nu zelf, van 580 euro per maand kun je toch niet leven? Daarmee kun je alleen maar overleven."

U klaagt aan dat mensen zoals u en ik, de middenklasse, van dat alles geen flauw benul van hebben.

"De meerderheid kan zich totaal niet voorstellen dat er armoede is en hoe het is. Wij vinden geld hebben vanzelfsprekend. We vinden zelfs dat we er recht op hebben omdat we hard werken. Maar geen enkele mens heeft het helemaal zelf gemaakt. Je hebt altijd je achtergrond, je opvoeding, je omgeving mee. Veel armen werken dubbel zo hard als wij maar raken toch nergens. De misverstanden die ontstaan door het clichébeeld dat wij van armen hebben, kunnen verwoestende effecten hebben. Een ouder die zelf vreselijke ervaringen had in instellingen en scholen houdt zijn kind misschien zo lang mogelijk weg van school. Maar wat zien wij? 'Slechte ouders' die hun kind niet naar school sturen. Niemand staat erbij stil dat daar een reden voor kan zijn. Door dat soort reacties duwen we arme mensen nog veel meer in de put. Uit de portretten blijkt ook dat de psychische last van armoede zwaarder om dragen is dan de fysieke of praktische gevolgen ervan.

"Dat armen wel het geld hebben om luxeartikelen te kopen, is nog zo'n typisch verwijt. Wij zien een chique fiets tegen de gevel van een verloederd huis en hebben meteen een oordeel klaar. 'Daar hebben ze wel geld voor.' Maar een arme vader die als jongen zelf altijd werd uitgelachen met zijn slechte fiets en alle spaargeld aan een mooie fiets voor zijn zoon geeft, dat is toch volstrekt begrijpelijk? Armen krijgen ook het gevoel dat je al die luxespullen nodig hebt om er toch bij te horen. Onder druk van de reclame en het hele consumptiecircus krijgen armen ook het gevoel dat je al die luxespullen nodig hebt om er toch bij te horen. Een kersverse moeder die ik sprak, had nog meer geldproblemen omdat ze in een spotje van Kind en Gezin had gezien dat de baby's echte pampers van het merk Pampers droegen. Die vrouw wou zo graag een goede moeder zijn dat ze alleen die pampers wou. Wij hebben geleerd kritisch te zijn en dat we niet per se l'Oreal moeten kopen om het gevoel te hebben dat we 'het waard' zijn. De overheid, het onderwijs, maar eigenlijk iedereen zou zich veel meer moeten afvragen waarom arme mensen 'niet in de pas lopen'. In de derde wereld zijn armen in de meerderheid. Hier zijn ze een onzichtbare minderheid die naast alle ellende van de armoede zelf ook nog eens elke dag moeten opboksen tegen de rijke meerderheid met al haar meningen."

Vooral dan de mening dat arme mensen het toch een beetje aan zichzelf te danken moeten hebben?

"(heftig) Denken we nu echt dat die mensen voor al die doffe ellende kiezen? Armen zijn gewoon mensen die in armoede gevallen zijn. Vaak begint het al in de wieg. U en ik hebben geleerd onze weg te vinden in de administratie en weten welke taal we moeten hanteren tegenover iemand van wie we iets gedaan moeten krijgen. Wie uit een gezin komt waar vooral gescholden werd, weet dat niet en krijgt gegarandeerd bij de meeste instanties het deksel op de neus omdat hij zeer rechtuit en in zwaar dialect zijn vraag stelt. Banken en verzekeringsmaatschappijen sluiten arme mensen subtiel maar kordaat buiten. Ook in het onderwijs is dat zo. Als klein kind krijg je al elke dag de boodschap mee dat je dan al uit de boot valt omdat jij geen geld hebt om mee te gaan op bosklassen of omdat jij thuis geen internet hebt. Dat hele gedoe rond informatie en internet gaat volledig aan armen voorbij. Gebrek aan goede, begrijpelijke informatie is trouwens ook een van de belangrijke factoren van armoede in België. Het is schrijnend hoe mensen te laat ontdekken dat ze eigenlijk recht hadden op een vorm van bijstand. Maar dan is een of andere termijn verlopen. Zo vallen al die mensen door de mazen van het net."

In Brussel kunt u voortaan niet zomaar meer genieten van wat die stad te bieden heeft?

"Brussel, maar ook Antwerpen en andere steden kuisen de armen structureel weg. 'Als je het niet ziet, is het er niet', zo redeneren de stadsbesturen. Grote renovatiewerken voor trendy volk en voor de toeristen verjagen de oorspronkelijke bewoners. Daardoor jaag je ze ook weg van de hulporganisaties, die in het centrum liggen. Er is geen sociaal huisvestingsbeleid in onze hoofdstad. Ik zie nu alles wat ik voorheen niet zag. Naast een chic Italiaans restaurant at ik een maaltijd voor 1 euro in een café voor armen. Het is hallucinant hoe een dunne muur twee totaal verschillende werelden volledig van elkaar gescheiden houdt. Kuregem is een tikkende bom. Daar zijn de huurprijzen nog een beetje betaalbaar, maar voor een krot leg je ook algauw 14.000 oude Belgische franken neer. In de rest van de stad zijn de huurprijzen verviervoudigd. Alle armen zitten onder andere in Kuregem op elkaar geprakt. Een hulpverlener zei me dat hij zich er elke dag over verbaast dat daar geen straatrellen met de jongeren uitbreken. Nee, echt op mijn gemak voel ik me niet meer als ik in mijn favoriete restaurant op de Grote Markt mijn benen onder tafel schuif."

U hebt geen antipolitiek, zelfs geen boek om moedeloos van te worden geschreven. Er is dus hoop?

"Maar natuurlijk. Ik ben tegen antipolitiek. Er zijn effectief zaken die de politiek al goed doet. Sommige overheidsinitiatieven zijn goed bedoeld maar te betuttelend. Geen enkele politicus, geen enkele middenklasser, alleen de armen zelf weten waar de knelpunten zitten. Alles wat boven hun hoofd voor hen wordt beslist, is een slag in hun gezicht maar vooral een slag in het water. Daarom zijn de ervaringsdeskundigen de belangrijkste, de schitterendste manier om de kloof tussen armen en middenklasse te overbruggen. Er zijn er net negentien afgestudeerd in een project dat nog van Mieke Vogels was. Die ervaringsdeskundigen zouden overal aan de slag moeten maar dan vooral als directe raadgever van de ministers. Ze zouden zelf in het parlement moeten zetelen. Dat zou pas een politiek 'signaal' zijn.

"Bovendien zijn er al die mensen die voor een schijntje keihard werken in alle organisaties die ik bezocht heb. Ik ben ervan geschrokken wat die allemaal doen. In vergelijking met hen ben ik een salonsocialist. Ze weten dat ze maar een paar mensen even kunnen helpen, maar dat doen ze tenminste met hart en ziel. Die mensen, daar moeten we ook op voortbouwen. En in echt zwartgallige momenten denk ik aan armen die ik heb ontmoet. De warmte die ik bij hen gevonden heb, vind ik bij mijn eigen vrienden niet terug. Wie alles heeft is overbezet, verzuurd en niet rechtuit. Armen hebben een enorm gevoel voor humor en een veel groter incasseringsvermogen dan wij. Alleen al daarom zouden we ze de hand moeten reiken in plaats van ze weg te moffelen."

In vrije val. Armoede in België,

Bart Demyttenaere, 230 blz, Manteau, ISBN 90-223-1796-x, 19,95 euro. Vandaag praat Marc Fransen met de auteur op de Boekenbeurs om 16 uur in zaal Retorica.

'Veel armen werken dubbel zo hard als wij, maar raken toch nergens'

'Alles wat boven het hoofd van armen voor hen wordt beslist, is een slag in hun gezicht maar vooral een slag in het water'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234