Maandag 14/06/2021

De architect van Ruslands succes

Boris Jeltsins bewind mag dan wel weinig eervol geëindigd zijn, Vladimir Poetin heeft de vruchten van zijn arbeid dankbaar geplukt

Hamish McRae weerlegt de clichés over privatiseerder Jeltsin en 'statist' Poetin

Zal de economische nalatenschap van de gisteren ten grave gedragen Boris Jeltsin zijn dat hij de omschakeling van een planeconomie naar een markteconomie de nek omwrong? Of zal hij, ondanks de wisselvallige prestaties van de Russische economie sinds het einde van de Sovjet-Unie, worden herdacht als de man die Rusland op weg heeft gezet om na één generatie een grotere economie te worden dan Duitsland of Groot-Brittannië?

Of misschien wat van beide? Rusland lijkt zo doordrongen van sociale en politieke problemen dat we wel eens vergeten dat het goed op weg is een economisch succesverhaal te worden, zij het in een ongepolijste vorm met veel oneffenheden. Om maar één voorbeeld te geven: de Russische economie zal dit jaar waarschijnlijk met 7 procent groeien, sneller dan die van gelijk welke Europese lidstaat.

Het is uiteraard zo dat die groei zwaar leunt op de export van energie en ruwe materialen, maar het blijft een feit dat er reële welvaart gecreëerd wordt. Russische supermarkten bijvoorbeeld zijn welsprekende voorbeelden van privéondernemingen die niets meer te maken hebben met de oude Russische zware industrie of de energiesector.

Toch was de omschakeling naar een vrijemarkteconomie een grote janboel. Reusachtige bedrijven werden niet op een georganiseerde manier naar de markt gebracht, waarbij de winst terugvloeit naar de belastingbetaler, zoals het West-Europese privatiseringsmodel voorschrijft. Nee, ze werden als het ware weggeschonken aan een handvol vrienden en kameraden. Ondertussen kreeg een hoop hardwerkende mensen geen loon naar arbeid.

Die mislukking heeft tot het argument geleid dat China de juiste beslissing nam door politieke hervormingen te laten voorafgaan door economische, terwijl Rusland in de fout ging door de liberalisering in de tegenovergestelde richting aan te pakken. dat is een gemakkelijke manier om de zaken te bekijken. Een paar maanden geleden hoorde ik een alternatieve, in mijn ogen erg overtuigende verklaring van een Chinese topbankier. China, zei hij, had het advies van Britse en Duitse economisten ter harte genomen omtrent de manier om een gecontroleerde economie om te schakelen tot een markteconomie.

Zowel in Duitsland als Groot-Brittannië hadden ze net daarmee ervaring opgebouwd na de Tweede Wereldoorlog. Ze voerden aan dat de prijs en andere controlemechanismen geleidelijk aan opgeheven moesten worden, en dat de omvorming van staatsbedrijven tot privébedrijven - als dat al ooit zou gebeuren - gespreid over enkele jaren moest plaatsvinden.

De Russen daarentegen, voerde de Chinese bankier aan, hadden zich tot Amerikaanse economen van Harvard gekeerd, die geen enkele concrete ervaring hadden met de echte wereld en dachten dat alles wel zou loslopen als je alle controlemechanismen met een grote knal zou beëindigen (eigenlijk drukte hij het ietsje plastischer uit). Zijn zienswijze doet de adviseurs misschien te veel eer aan - uiteindelijk was het de Russische overheid die de beslissingen nam - maar er schuilt een grond van waarheid in.

Hoe dan ook, door die keuze ging de levensstandaard er erg op achteruit in de vroege jaren negentig, een terugval die tot op zekere hoogte beslist geassocieerd werd met de ineenstorting van de Sovjet-Unie. De Chinese economie is sinds de eerste hervormingen in 1978 continu gegroeid. De conclusie is niet zozeer dat het beter is eerst economisch te hervormen en dan pas politiek, maar veeleer dat het geleidelijk moet gebeuren; gestage economische hervormingen hebben meer kans op succes dan een grote knal.

Hoe dan ook: zelfs al had de omschakeling veel beter kunnen gebeuren, dan nog blijft het zo dat de Rusland een florerende economie heeft, onevenwichtig florerend, maar florerend niettemin. En wie mag zich daarvoor op de borst kloppen? Boris Jeltsin, die inderdaad chaos gezaaid heeft, of zijn opvolger Vladimir Poetin, die - tegen een prijs - opnieuw een zekere mate van orde heeft aangebracht?

Ik vermoed dat beiden de schuld op zich zullen nemen, maar evengoed de pluimen op hun hoed zullen steken. Christopher Granville van Trusted Sources, een Britse informatieve website over economische groeilanden, maakte onlangs een belangrijk punt. Volgens hem was er veel meer continuïteit in het beleid dan algemeen aangenomen wordt. De perceptie van de privatiseerder Jeltsin en de 'statist' Poetin gaat voorbij aan het feit dat het Jeltsin was die Gazprom in staatshanden hield. Hij mag het ambt dan weinig eervol verlaten hebben, de vruchten van zijn werk zijn dankbaar door Poetin aanvaard en zullen ook toekomstige presidenten nog uitstekend van pas komen.

Volgens mij klopt dat. Er zijn verscheidene redenen om ervan uit te gaan de Rusland nog een paar erg succesvolle decennia tegemoet gaat. Het beschikt namelijk over natuurlijke rijkdommen die West-Europa zo hard nodig heeft.

De prijs van energie en ruwe materialen zal ongetwijfeld hoog blijven, want de Chinese en Indiase vraag is groot. (China is net een netto-invoerder van kool geworden; het werd een netto-invoerder van olie in de vroege jaren negentig.)

In zekere zin heeft Rusland weer de rol op zich genomen die het had in het begin van de vorige eeuw, als de natuurlijke handelspartner van de westelijke, meer geavanceerde landen, want het had de grondstoffen die zij nodig hadden, en zij hadden de afgewerkte producten die Rusland nodig had. In die tijd was Rusland ook de snelst groeiende Europese economie.

De uitdaging bestaat erin een manier te zoeken om de ongepolijste markteconomie die nu tot stand komt flexibel genoeg te maken om andere activiteiten tot ontwikkeling te brengen die de energie-economie die al bestaat kunnen schragen. Energie zal de motor zijn, maar volstaat niet, gedeeltelijk omdat ze weinig mensen tewerkstelt, gedeeltelijk ook omdat vele banen in de sector zich buiten de belangrijkste bevolkingscentra bevinden.

Alle succesvolle energie-economieën hebben het nadeel dat hun succes ten koste gaat van andere activiteiten. Het meest uitgesproken is dat het geval in het Midden-Oosten. Sommige echter - en het beste voorbeeld is Canada - zijn er wel in geslaagd een evenwichtige economische bedrijvigheid te creëren naast de energie-industrie. En dus zou het model voor Rusland Canada moeten zijn, en niet Saoedi-Arabië. Kan Rusland het nieuwe Canada worden?

Niet echt eigenlijk. Ruslands traditie van ruwheid gaat ver terug. Toen Peter de Grote John Evelyns huis in Deptford leende voor een verblijf van vier maanden in 1698, maakte zijn entourage er een ruïne van. Ze morsten olie op het tapijt, gebruikten schilderijen als doelwitten voor hun geweren en gebruikten alle vijftig stoelen als brandhout. Toen Peter zelf de toestemming kreeg om in Greenwich schepen te gebruiken, stond hij erop het roer zelf in handen te nemen, om vervolgens andere vaartuigen te rammen.

Maar zijn bezoek was een economisch succes, want het legde de basis voor de Britse exportnijverheid naar Rusland. Mijn punt is eenvoudigweg dat Europa er alle belang bij heeft de economische relatie met Rusland opnieuw op de rails te krijgen. Jeltsin zette Rusland op weg om opnieuw een actieve handelspartner te worden. Het zal een ruw partnerschap worden. Maar dat kan geen kwaad, want we weten tenminste waar we staan. Het wordt een rit over een hobbelige kasseistrook, maar dat is het altijd geweest. En Jeltsin heeft de verdienste dat hij de reis weer heeft aangevat.

Hamish McRae is columnist van The Independent.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234