Woensdag 25/05/2022

De antivriesgeheimen van de poolvis

biologie

Sydney / Reuters

Sophie Hares

Jacqui de Kroon sleept een ligstoel naar de ijszee, gaat op de rand van Antarctica zitten met een hengel en een schop. Rustig wacht ze tot gevlekte ijsvissen in het aas bijten. Bevroren vingers en vliegende pinguïns die naar ijsvlakten zoeken, zijn maar een paar van de maffe ervaringen waarmee een team marine-ecologen van het Australische Antartic Davis Station geconfronteerd wordt tijdens de werkuren op de ijsvlakten. De bedoeling is om poolvissen te vangen die de voor wetenschappers erg fascinerende eigenschap hebben dat ze kunnen overleven in wateren die net geen ijsvlakten zijn.

"Als groepjes Adelie-pinguïns een opblaasbaar bootje zien, gaan ze daar soms rond cirkelen en komen ze plots uit het water gesprongen om dan met een energieke duik in de boot, of zelfs tegen iemands rug te knallen", beschrijft onderzoekster Jacqui de Kroon in een e-mail een tafereel uit haar dagelijkse poolleven.

Van op een verlaten standplaats op Antartica, op zo'n vijfduizend kilometer ten zuidwesten van het Australische eiland Tasmanië, verzamelen en analyseren verschillende wetenschappelijke teams vissensoorten, dieren en bacteriën die op 's werelds koudste en droogste en meest geïsoleerde continent kunnen leven.

De overlevingstechnieken die deze dieren ontwikkelden achterhalen zou volgens de wetenschappers de mogelijkheid scheppen om een nieuwe generatie antibiotica, drugs en producten voor landbouw en voedingsindustrie te ontwikkelen. De natuurlijke antivries die in de traag zwemmende poolvissen te vinden is, zou gebruikt kunnen worden om bloed te bewaren voor transfusies of om kristalvorming te voorkomen wanneer ingevroren voedsel ontdooid en dan weer ingevroren wordt. "Het werkt bij die vissen niet zoals met de antivries die je in de auto kunt doen. Ze drukken de ijskristallen niet weg, maar zodra een klein kristal begint te groeien, hechten specifieke moleculen er zich aan vast en verhinderen zo dat het kristal groeit", zegt Tony Haymet, poolvissenexpert verbonden aan de University of Houston.

Uiteindelijk zouden aangepaste moleculen afkomstig van die vissen op Antartica gebruikt kunnen worden om insecten die gewassen wegvreten, te bevriezen. Dat zou landbouwers een veel gezonder alternatief geven voor de problematische pesticiden die ze nu moeten gebruiken. "We zouden die kevers kunnen besmetten met bacteriën die de kern vormen van ijs. Op die manier kun je elk jaar de insectenpest bestrijden zonder die vreselijke chemische spullen te moeten gebruiken", zegt Haymet.

Een nieuw soort antibiotica op basis van duizenden bacteriën die op Antartica kunnen overleven, ligt ook binnen de mogelijkheden. Dat zou een oplossing zijn voor het probleem dat ziektekiemen steeds meer resistent worden tegen de bestaande antibiotica. Actieve koude-enzymen zouden ook ingezet kunnen worden in de productie van waspoeders of vlees.

De 'oogst' van levende wezens op Antartica gebeurt voornamelijk in de 'zomer', wanneer het ijs gebroken is en schepen de Australische ijsposten kunnen bereiken, binnen de zes miljoen vierkante kilometer die Australië als eigen territorium claimt.

Na bijna een jaar op het ijs heeft De Kroon al een aantal manieren ontwikkeld om de ijslagen te breken. In de winter, wanneer de temperatuur daalt tot min 28 graden Celsius, kunnen die ijslagen twee meter dik worden. De Kroon is degene die haar mannelijke expeditiemakkers ervan overtuigde om haar door het eerste, dunne ijs weg te roeien naar de plaats waar de vissen zwemmen. Zodra je op het ijs kon wandelen, kwamen dan werklui met motorfietsen aan om grote gaten in het ijs te slaan. Daarin plaatsten ze lokaas van rood vlees. De laatste grote gaten werden met drilboren gemaakt. "Het leven hier is ongelofelijk", zegt de Kroon, die pocht dat ze op een bepaalde dag liefst 11 vissen wist te vangen.

Wanneer in april de laatste schepen weer vertrekken, begint voor de expeditieleden maandenlange duisternis en absolute isolatie in het bevroren gebied. Tot de komst van ijsbrekers zes maanden later zijn de pinguïns hun enige gezelschap. De onderzoekers moeten dan ook uitgebreide gezondheidstests ondergaan voor ze vertrekken. Kunnen omgaan met de mentale druk van pure eenzaamheid en het leven op een continent dat bijna twee keer zo groot is als Australië, is namelijk cruciaal. "Je kunt er niet onderuit. Iemand die de speciale psychologische tests niet tot een goed einde brengt, mag niet mee", zegt Michael Stoddart, hoofd van de Australian National Antarctic Research Expeditions.

Hoewel ze als Australische nooit eerder vrieskou ervaren heeft, zegt De Kroon dat ze zich verbazend snel aan de ijzige temperaturen heeft aangepast. De eenzaamheid verdrijft ze door regelmatig te telefoneren en e-mails te versturen. De Kroon: "En het adembenemende landschap en de dieren op Antartica zijn de beste compensatie voor alles wat ik hier moet missen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234