Zondag 05/12/2021

De angst voor het klonen

Dertien Europese landen ondertekenen vandaag in Parijs het eerste internationale verbod op het klonen van mensen. De wetenschapsjournalisten van The Independent, Charles Arthur en Jeremy Laurance, antwoorden op alles wat u altijd al had willen vragen over klonen. Is het veilig? Is het tegennatuurlijk? Spelen wetenschappers voor god? Maar ook: valt er toch niet iets te zeggen voor het klonen van mensen?

Klonen is tegennatuurlijk en verwerpelijk, toch?

De natuur doet het heel de tijd. Identieke tweelingen hebben hetzelfde DNA (erfelijk materiaal), omdat zij beginnen als een enkele cel - een bevruchte eicel - die in twee opsplitst.

Waarom zijn mensen dan zo verontrust door het idee van menselijke klonen?

Niemand houdt van het idee van wetenschappers die 'voor god spelen', noch van het vooruitzicht dat rijke mensen kopiëen van zichzelf zouden kunnen maken. En het kan niet anders of er loopt ergens een maniak rond die op zoek is naar het DNA van Hitler.

Waarom zouden we het dan doen?

We zijn nog lang niet in staat om veilig en betrouwbaar te klonen, maar er zijn onmiskenbare argumenten ten voordele van experimenteren met klonen. Momenteel is het toegestaan om onderzoek te doen op embryo's tot twee weken oud, en het is algemeen aanvaard dat dit onze inzichten op het vlak van onvruchtbaarheid aanzienlijk heeft verbeterd. Maar embryo's zijn delicaat en twee weken is een zeer korte tijdsspanne. Door het klonen van embryo's zouden meer genetisch identieke kopiëen beschikbaar zijn, wat de researchmogelijkheden zou uitbreiden, bijvoorbeeld op het vlak van DNA-beschadiging en -herstelling, het proces van erfelijkheid en de rol ervan tijdens de vroege ontwikkeling.

Is dat de enige reden om het toch te doen?

Nee. De experimenten van het Roslin Institute in Edinburgh, waar het schaap Dolly werd gekloond, hebben de potentiële voordelen voor de mens al aangetoond. Polly, een ander schaap dat in het laboratorium vanuit een embryo werd gekloond, kreeg een menselijk gen ingeplant waardoor het nu in haar melk menselijke Factor IX produceert, een bloedstollend middel dat mannen met hemofilie B nodig hebben. Volgens hetzelfde procédé zou het klonen van menselijke cellen in het laboratorium weefsel, waaronder bloedcellen en huid, kunnen opleveren voor gebruik in de chirurgie of voor genetische herstellingen.

Is dat dan de reden om het te doen?

Nee. Er kunnen ook voordelen verbonden zijn aan het klonen van volledige mensen. Ruth Deech, voorzitter van de Human Fertilisation and Embryology Authority, legde dit vorig jaar uit aan de bevoegde commissie van het Britse parlement. Maar Deech sloot eerst categoriek het produceren van mensen uit als 'banken' van organen of beendermerg met het oog op transplantatie, of als troost voor ouders die een verloren kind zouden willen reproduceren. Ze vindt wel dat de wet voldoende soepel moet zijn om aan toekomstige wetenschappelijke ontwikkelingen te kunnen tegemoetkomen.

Wat is er fout met het klonen van een broer of zus voor een kind met leukemie als er geen andere beenmergdonor te vinden is?

Dit is de essentie van het morele bezwaar tegen het klonen van mensen. Het creëren van een menselijk wezen als een middel om een doel te bereiken is moreel onaanvaardbaar. Het ondermijnt de autonomie van het individu. Als Dr. Richard Reed, de Amerikaanse wetenschapper die in Chicago de eerste menselijke kloonkliniek wil opzetten, zegt dat hij graag Moeder Teresa had ontmoet en een bloedstaal had willen nemen om een replica van haar te maken, toont hij daarmee aan dat hij geheel ongeschikt is om zo'n kliniek te runnen. Wat voor leven zou zo'n baby hebben? De kans is groot dat andere mensen hem niet als een individu zouden behandelen, omdat ze zouden verwachten dat hij opgroeit tot een nieuwe Moeder Teresa.

Onder welke omstandigheden zou het klonen van mensen dan wel aanvaardbaar zijn?

Een mogelijke toepassing is de behandeling van mensen die lijden aan een zeldzame, erfelijke aandoening van de mitochondriën, de eiwitfabriekjes die de celkern omgeven. De aandoening kan blindheid en epilepsie veroorzaken. Door de kern - met uitzondering van de gebrekkige mitochondriën - te verwijderen bij een embryo dat onder normale omstandigheden door reageerbuisbevruchting is gecreëerd, en deze te plaatsen in een donoreicel die van zijn eigen celkern is ontdaan, kan een gekloonde baby gecreëerd worden die het genetisch resultaat is van beide ouders maar zonder de aandoening.

Wat is dan het verschil tussen klonen en reageerbuisbevruchting (IVF)?

Bij in-vitrofertilisatie wordt een eicel in een reageerbuis bevrucht door een zaadcel en vervolgens in de baarmoeder geplaatst waarop een normale zwangerschap volgt. Bij klonen wordt de eicelkern (die de genetische informatie bevat, de zogenaamde bouwplannen voor een mens) in het labo verwijderd, en vervangen door de celkern van het te klonen organisme. Dit betekent dat de eicel nu alle DNA-informatie heeft om dat organisme te creëren. Het wordt dan ingebracht in de baarmoeder waar het zoals elk ander embryo tot groei kan komen.

Zijn gekloonde embryo's hetzelfde als embryo's die voortkomen uit in-vitrobevruchting of normale zwangerschappen?

Nog niet. De wetenschappers van het Roslin Institute, de pioniers op dit terrein, hebben vastgesteld dat gekloonde foetussen vaak veel groter worden dan normale foetussen, en dat er een veel groter risico bestaat op miskramen of keizerssneden. Dolly was het enige succes op meer dan 277 gekloonde embryo's.

Dus als ik gekloond word, dan heeft het resultaat exact hetzelfde erfelijk materiaal als ik?

Alleen als u een vrouw bent en een van uw eigen eicellen gebruikt. Een belangrijk stukje DNA-materiaal bevindt zich buiten de celkern, en wordt niet mee verwijderd tijdens de 'DNA-transplant'. Dit is het mitochondriaal DNA of mtDNA, dat alleen langs de vrouwelijke lijn wordt doorgegeven. Iedereen erft het mtDNA van zijn of haar moeder. Mannen kunnen dus niet exact gekloond worden, tenzij zij een eicel krijgen van een naaste vrouwelijke verwante.

Wat is het probleem met mtDNA?

Wetenschappers denken dat het een rol speelt in het verouderingsproces. Sommige verouderingstheorieën stellen dat als het mtDNA afgebroken wordt, de cel afsterft.

Maar het mtDNA in een eicel is toch altijd nieuw?

Ja, maar het DNA in de celkern 'veroudert' ook: tegen de tijd dat iemand volwassen is, is het erfelijk materiaal in elke cel ontelbare keren beschadigd en hersteld geweest. Beschadiging van cel-DNA leidt vaak tot kanker. Menselijke klonen zouden erg vatbaar kunnen zijn voor ziektes. Dolly, die gekloond werd uit de uier van een zesjarige ooi, stelt het nog steeds goed.

Wat is het verschil tussen klonen uit een embryocel en klonen uit een volwassen cel.

Embryocellen zijn wat men noemt 'totipotent'. Dat wil zeggen dat elke cel het potentieel heeft om uit te groeien tot een embryo. Maar reeds tijdens het groeiproces in de baarmoeder verliezen de cellen die capaciteit, omdat genetische schakelaars aan- en uitgezet worden. Zij worden een van een veelheid van gespecialiseerde lichaamscellen. Dat is handig: het zorgt er bijvoorbeeld voor dat wanneer wij ons snijden, er huid bijgroeit en niet, bijvoorbeeld, een hele baby.

Hoe maak je een volwassen cel opnieuw totipotent?

Dat is de vraag die het Roslin-team lijkt beantwoord te hebben. Het komt erop neer dat een geïsoleerde cel 'uitgehongerd' wordt, zodat hij stopt met proberen te groeien. Deze staat wordt 'G0' genoemd. Dan wordt het DNA uit de celkern verwijderd en in een eicel geplaatst.

Wat vinden de experts ervan?

Professor Lord Robert Winston, pionier op het vlak van in-vitro: "Ik denk dat het risico van verouderend DNA altijd gaat bestaan. Ik gruw van het idee dat een kind van mij zou gekloond worden, omdat het zeer waarschijnlijk is dat het een versneld verouderingsproces zou meemaken."

Dr Jamie Grifo, New York University: "Klonen is niet beter dan de andere behandelingen. Een biologisch kind bestaat uit het sperma van de echtgenoot en de eicel van de vrouw. Een kloon is geen biologisch kind."

Dr David Stevens, Christian Medical and Dental Society: "Zijn wij bereid om honderden embryo's - groeiende menselijke wezens - op te offeren om één baby te maken die mogelijk afgrijselijke gevolgen zal moeten dragen?"

Was Dolly de eerste kunstmatige kloon?

Nee. Zij is het eerste zoogdier gekloond uit een volwassen cel. Eerder werden al kikkers gekloond en schapen uit embryocellen.

Waarom gebruikt men altijd schapen?

Omdat het zoogdieren zijn en ze veel meer op de mens lijken dan andere dieren. En omdat schapen in Schotland heel goedkoop zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234