Woensdag 21/10/2020

'De American dream is bullshit'

Met potlood en penseel stelt ze onrecht aan de kaak, van Syrië tot Guantánamo, ook al belandt ze daardoor zelf in de cel. Molly Crabapple: ooit weggelachen als gogodanseres, vandaag geroemd als een groot kunstenaarstalent. Met een behoorlijk rebels kantje.

"Let niet op de chaos. Ik ben aan het werk." Molly Crabapple (30) woont en werkt in een studio in downtown Manhattan, in het hart van het financiële district. Van buiten af bekeken is het het zoveelste steriele flatgebouw. Maar binnen wacht een ontploft schildershol: penselen en verfpotjes verspreid over tafels en vloer, muren vol schetsen en schilderijen. Aan het royale hemelbed in de living hangen verenboa's en een gasmasker.

Crabapple tekent en schildert niet alleen. Sinds drie jaar schrijft ze ook, en niet voor de minste bladen. The Guardian, The New York Times, Vanity Fair: media wereldwijd dragen haar op handen. Dichten haar zelfs een grensverleggende rol toe, die van geëngageerde journaliste én kunstenares. Van artieste/activiste. De laatste maanden trok de Amerikaanse naar Dubai om de lage lonen van migratiearbeiders aan de kaak te stellen, naar vluchtelingenkampen in Libanon en naar de cellen van Guantánamo.

Het zijn expedities die je op het eerste gezicht niet zou verwachten van de jonge vrouw die voor ons op de barokke sofa zit, met haar lingerieachtige jurkje, rood gestifte lippen, torenhoge hakken. Een vrouw die tot een paar jaar geleden nog aan de kost kwam als naaktmodel en danseres in groezelige clubs. Tot ze haar mond opendoet. "Ik houd niet van labels of vakjes. Kijk naar Picasso: die maakte een oorlogsaanklacht met Guernica, maar schilderde evengoed de Ballets Russes. Hij liet zich leiden door zijn artistieke nieuwsgierigheid. Als artiest wil je de hele wereld verslinden."

Ze is net terug uit Syrië, zegt ze, waar ze voor het magazine Vice met woord en beeld de dagelijkse strijd van 20.000 vluchtelingen in Azaz vastlegde. "Verschrikkelijke omstandigheden. Kinderen die in riolen moeten spelen. Honger. Ziektes die eigenlijk te voorkomen zijn. De wereld heeft hen de rug toegekeerd. Als het over moslims gaat, brengen de Amerikaanse media nieuws vaak op een onverantwoorde manier, gebaseerd op islamofobe representaties in plaats van op kennis of ervaring uit eerste hand."

Ze maakte er ook portretten van slachtoffers: kinderen, activisten, artsen. "Zodat ze niet langer herleid worden tot statistieken. Mensen vatten dat niet, een getal als 150.000 doden. Door er gezichten en levensverhalen op te plakken, raak je wel een gevoelige snaar: vergeet deze mensen niet."

Occupy Wall Street

Haar werk prijkt zowel in het Museum of Modern Art (MoMa) als in het avant-gardistische magazine Vice. "Crabapple is een stichtend voorbeeld van hoe kunst uit de vergulde galerij kan breken", schreef het tijdschrift New Republic.

Niet slecht voor iemand die drie jaar geleden nog als een paria werd beschouwd door het kunstwereldje. Omdat ze halfnaakte vrouwen in G-string tekende als huisartieste van de New Yorkse nachtclub The Box, en jaren de kost verdiende als naaktmodel voor amateur-fotografen en artiesten. "Eigenlijk was ik meer een privéstripper. Die kerels wilden gewoon een naakte vrouw in hun hotelkamer, hun camera of canvas was eerder een excuus. Ik ben vaak bang geweest dat ik verkracht zou worden. Je kleren uittrekken voor een vreemde in een afgezonderde ruimte is altijd riskant. Niemand die je zal komen helpen, ook de politie niet. Want wie gaat nu naar de hotelkamer van een vreemde? Een bevriend model is ooit vermoord teruggevonden."

Ook werkte ze even als gogodanseres, een job die ze zo mogelijk nog meer verafschuwde. "Dansen in lingerie die je adem afsnijdt, met een jeukende pruik op, terwijl kerels in je kont knijpen, het is niet bepaald mijn favoriete tijdverdrijf."

"Ik deed het voor het geld natuurlijk. Honderden dollars voor enkele uren werk is veel geld voor een twintiger. Het zorgde ervoor dat ik de rest van de week kon tekenen en schilderen. Dat ik het juiste materiaal kon kopen. Dat verhaaltje over de American dream is bullshit. Talent volstaat níét om er te geraken. Hoe ga je de wereld laten zien dat je een briljant fotograaf bent als je geen deftig fototoestel kunt betalen? Je handen vuilmaken zodat je van je kunst kunt leven, of puur blijven en je droom nooit bereiken? Daar moet ik niet lang over nadenken."

Kantelmoment was de opkomst van Occupy Wall Street, de beweging die de macht van de banken, de elite en de rijkste 1 procent van de bevolking aanklaagde. Toen demonstranten in september 2011 het Zucotti Park vlak bij Wall Street bezetten, stond Crabapple op de eerste rij.

"Als tiener had ik al deelgenomen aan protesten tegen de oorlog in Irak. Met ontgoocheling tot gevolg. Zo veel mensen hadden in de vrieskou betoogd, en de oorlog ging gewoon door. Ik heb lang gedacht dat straatprotest betekenisloos is. Tot Occupy. Ik voelde meteen hoe krachtig dat was, omdat de politie zo brutaal reageerde. Mensen waren dapper en vriendelijk tegen elkaar en de autoriteiten waren duidelijk bang."

Crabapple hielp "op de enige manier waarop ik dat kon": protestpamfletten tekenen, arrestaties van demonstranten met schilderpenseel vastleggen. "Politiek heeft me altijd beziggehouden. Alleen durfde ik het lang niet in mijn kunst te smokkelen, bang dat ik daar niet genoeg 'sérieux' voor had. Bij Occupy kon ik niet langer gewoon toekijken. Vrienden van me werden onterecht opgepakt, recht onder mijn neus. Het was tijd om een kant te kiezen, om te onthullen wat er aan het gebeuren was." Ze ontwikkelde een nieuwe tekenstijl, sneller en gewelddadiger.

Censuur

"Kunst zegt vaak meer dan een foto. Met je penseel kun je de waarheid opspitten en overbrengen. Dat ondervond ik ook toen ik enkele jaren later in Guantánamo was. Weinig outsiders worden daar toegelaten. Elk beeld van fotografen wordt gescreend. Terwijl iedereen ondertussen de gezichten van de gevangenen kent; je vindt ze zelfs online. In mijn tekeningen heb ik de gezichten van bewakers door smileys of gekribbel vervangen. Mijn manier om die censuur, die farce van hun veiligheidscultuur, over te brengen. Dezelfde tactiek paste ik toe tijdens Occupy."

Een kant kiezen is niet zonder risico. Crabapple werd bij het protest in het Zucotti Park gearresteerd. Elf uur zat ze in een cel. Al wil ze niet de martelaar uithangen. "Plassen in een cel terwijl een agent erop staat te kijken is niet leuk, maar anderen kregen het erger te verduren", zegt ze. "Een vriend studeerde piano aan de universiteit in New York. De politie brak zijn vingers terwijl hij geboeid was. Hij kan niet meer spelen."

Haar vriendin en Occupy-demonstrante Cecily McMillan zit op dit moment drie maanden uit in de Rikers-gevangenis in New York, omdat ze een agent zou hebben verwond tijdens het protest. Crabapple is haar net gaan bezoeken. "Rikers verbiedt pen en papier in de bezoekruimte, zelfs voor journalisten. Maar ik wilde Cecily's verhaal vertellen. Ik had het sleuteltje van de locker waar ik al mijn spullen in moest steken en mijn bezoekerspas. Toen de bewaker even niet keek, heb ik met die sleutel toch interviewcitaten op mijn bezoekerspas gekrast. Regels en ik gaan niet samen. Als mensen zeggen dat ik iets niet mag doen, doe ik het net wel."

Dat haar appartement op een boogscheut van de banken ligt waartegen ze zo fel protesteerde, is meer toevallig dan symbolisch. "Ironisch genoeg zijn de huurprijzen hier nog een beetje betaalbaar in vergelijking met andere buurten in New York. Voor mij ging Occupy ook niet enkel over de banken, maar evengoed over het machtsmisbruik van de politie. Publieke plaatsen werden gecontroleerd om de rijken en de elite te dienen. Je las een boek in het park en je werd gearresteerd. Al sinds ik klein ben, gebruikt de politie van New York ongecontroleerd geweld."

Burlesk

En toch: geen stad waar ze zo van houdt als New York. "Het is mijn thuis. Ik vergelijk geboren New Yorkers vaak met diepzeevissen die exploderen als ze in wateren met minder druk terechtkomen."

Ze lijkt aan een vreemde vorm van agorafobie te lijden. Ze mag dan rond de wereld reizen, de fotograaf krijgt haar met geen stokken de deur uit voor een beeld in het New Yorkse straatbeeld. Te druk. Te veel mensen. "Als ik niet reis, kom ik bijna nooit mijn appartement uit. Ik probeer mensen gewoon naar hier te lokken met een goed glas whisky."

Crabapple groeide op in Far Rockaway, Queens, als kind van gescheiden ouders: een Puerto Ricaanse academicus en een Joodse illustratrice. Haar moeder noemt ze een onuitputtelijke bron van inspiratie. Molly Crabapple was toen nog Jennifer Caban, een naam die nog steeds op haar deurbel prijkt maar die alleen haar moeder nog gebruikt. "Molly past me gewoon beter dan Jennifer. Een vriend verzon de naam toen ik nog als naaktmodel werkte. Ik had een artiestennaam nodig voor de veiligheid."

Op haar dertiende werd Caban/Crabapple van school gestuurd. Toen al een rebel. Volgens de schooldirecteur leed ze aan een oppositioneel-opstandige gedragsstoornis. Er komt een verontschuldigend lachje. "School, met al die regeltjes, was niets voor mij. Toetsen leverde ik blanco in, met tekeningen van onthoofde cheerleaders op de achterzijde. Kunst is waar ik voor gemaakt ben, ik kan gewoon niets anders."

Ze volgde extra lessen, zodat ze een jaar eerder kon afstuderen. Ze was zeventien toen ze in haar eentje richting Europa trok, het "romantische continent uit de romans van Hemingway en Fitzgerald". Ze perfectioneerde haar tekenstijl terwijl ze inwoonde in een Parijse boekenwinkel, zwierf door Marokko en Turkije, werd gearresteerd in Koerdistan omdat ze schetste in een moskee.

"Ik ben verliefd op islamitische kunst. Zo exuberant. In Turkije zag ik het paleis van Ishak Pasa, een oude kasteelruïne met minaretten. Dat bezoek heeft een enorme invloed gehad op mijn werk."

Haar stijl omschrijft ze als Ralph Steadman meets Toulouse-Lautrec.Een kruising tussen de Britse cartoonist en de Franse schilder. Veel van haar werk mag dan politiek zijn, andere tableaus baden in een burleske sfeer. Een wereldje waarin ze zich thuis voelt. De verenboa's in haar appartement verraden dat ze zelf vroeger in korset en met pluimen op het hoofd op een podium heeft gestaan. Niet te verwarren met haar gogoperiode, maar eerder Dita Von Teese achterna. Die periode heeft duidelijk sporen nagelaten. Wanneer de fotograaf zijn camera bovenhaalt, neemt haar innerlijke diva het over en kronkelt ze haar lichaam automatisch in glamoureuze poses.

"Lang heb ik niet gedanst. Ik was er niet goed in. Als jonge twintiger was ik geobsedeerd door Toulouse-Lautrec. En ik zag die burleske danseressen als moderne versies van de Moulin Rouge-meisjes die hij schilderde. Sterke meisjes, die overdag in moeilijke omstandigheden leven maar 's avonds op het podium in godinnen veranderen. Meisjes die zich over elkaar ontfermen. Zo heb ik mijn muzen gevonden. Zo ben ik ook als huisartiest in de New Yorkse nachtclub The Box beland. Wat er op dat podium gebeurde, was pure kunst."

Het heeft er wel voor gezorgd dat ze lang niet ernstig werd genomen. "Pas toen ik 'serieuze' thema's begon te tekenen, werd ik gerespecteerd. Terwijl ik net hetzelfde deed in The Box als in Guantánamo. Maar het opnemen voor meisjes in de dans- of seksindustrie wordt blijkbaar als triviaal bestempeld."

Werkethiek

Nu nog blijft haar verleden haar achtervolgen. Vindt ze regelmatig naaktfoto's van zichzelf in haar mailbox, al dan niet vergezeld van de nodige kritiek. "Wat kan ik doen? Ik ben er altijd heel open over geweest. Kan ook niet anders als er tienduizenden naakte beelden van mij bestaan."

Nog een vaak gehoorde sneer aan haar adres: dat haar activisme niet zou stroken met haar jaarlijkse loonbriefje van zes cijfers. "Belachelijk", vindt ze zelf. "Ik heb in genoeg rattenholen gewoond, in flats waar huisgenoten ermee dreigden me te vermoorden in mijn slaap. Ik betwijfel of mijn kunst er beter van zou worden als ik geld zou afzweren en in een ministudio met vijf anderen zou gaan wonen. Sinds ik bekend ben en mijn nek uitsteek, krijg ik sowieso veel kritiek. Dat ik een dikke, communistische lesbienne ben, dat soort complimentjes."

Sommige stukken liggen gevoeliger dan andere. Zoals het stuk en de tekening die ze maakte over haar eigen abortus. "In Amerika heeft één vrouw op de drie een abortus. Toch wordt er amper over gepraat, is er die schaamte. Zeggen dat je wel seks wilt maar geen moeder wilt zijn, is blijkbaar nog een zonde. Ik ben naar een slechte kliniek gegaan, heb geen vervolgonderzoek laten uitvoeren, met veel pijn tot gevolg: slechte keuzes die achteraf bekeken te maken hadden met onbewuste schaamte en zelfhaat. Ik vind het mijn taak daarover te vertellen. En ja, ik werd een babymoordenaar genoemd, maar ik heb vooral veel positieve reacties van vrouwen gekregen. Het platform dat ik nu heb, is me net iets belangrijker dan enkele schreeuwende mensen."

Ze kijkt op de klok. Signaal dat het tijd is om af te ronden. Ze moet nog tekeningen over Syrië afwerken, zegt ze. En een boekkaft ontwerpen. En verder werken aan haar memoires, die volgend jaar in de boekwinkel moeten liggen. En dan wil ze ook zeker nog iets doen over het geweld in Gaza.

"Ze werkt te veel", zegt haar vriend Fred, die tot dan de hele tijd stil heeft zitten schilderen in zijn werkhoek. Zijn lange haren bedekken de helft van zijn tekentafel. Ze blijken al elf jaar een koppel. "Ze heeft zelf niet door hoeveel ze doet op een dag. Als ze op een bureau werkte, zouden ze haar CEO maken."

Crabapple lacht. "Nee, op een bureau zouden ze mij al het werk laten doen en een ander CEO maken. Ik weet het, ik heb een masochistische werkethiek."

"Ze kan niet relaxen", gaat Fred verder. "Zelfs niet op vakantie."

"Klopt, ik ga nooit weg zonder mijn schetsboek. Het is een verslaving. Soms is het echt schadelijk en schuur ik tegen een mentale inzinking aan. Dan zet ik de timer en probeer ik een uur een dutje te doen. Het resultaat is altijd dat ik na twintig minuten naar het plafond staren weer aan het werk ga. Schilderen is mijn manier om aansluiting te zoeken met de wereld. Ik ken gewoon geen andere manier."

En dan staat ze op. "Sorry, ik moet nu echt stoppen. Ik verwacht nog telefoon van een Nieuw-Zeelandse journalist voor een Skype-interview."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234