Zondag 17/01/2021

De alarmbel van de angst

Karl van den Broeck is chef Boeken van De Morgen. Hij schrijft elke drie weken een kroniek.

Telkens als er ergens een lone gunman een bloedbad aanricht in een school, steken dezelfde discussies de kop op. Er moeten strengere wapenwetten komen, is er zo eentje. We moeten onze jeugd beschermen tegen geweld in films, games of boeken is ook zo'n klassieker.

De voorbije week wond Quentin Tarantino zich op toen Hollywood de release van Django Unchained uitstelde. Deze gewelddadige western zou te veel mensen in verwarring brengen na de tragedie in Newtown. Tarantino was ontgoocheld. "Het is maar een western", zei hij. "Give me a break." Stof tot nadenken. Tarantino is te bescheiden.

In 1991 kreeg Bret Easton Ellis zijn roman American Psycho bijna niet uitgegeven. Het verhaal van de bankier op Wall Street die 's nachts gruwelijke moorden pleegt, zorgde voor een echt schandaal. Bibliotheken weerden het boek, de verkoop werd streng gereglementeerd. Toen bleek dat de Canadese seriemoordenaar Paul Bernardo American Psycho als zijn 'bijbel' beschouwde, was het hek helemaal van de dam.

Schieten op de boodschapper is natuurlijk van alle tijden en het is vreemd dat slechts weinig opiniemakers en politici helder blijven doordenken. De vraag is niet of fictief geweld leidt tot reëel geweld. De vraag zou moeten zijn waarom wij weigeren te zien dat kunstenaars ons iets willen vertellen. Bret Easton Ellis beschreef in zijn boek wat er kan gebeuren met een mens in een samenleving die elke vorm van solidariteit inruilt voor winstbejag en persoonlijk succes. Een betere kroniek van de Reaganjaren zul je in de Amerikaanse literatuur niet vinden, ook al had de literaire kritiek toen vooral oog voor de 'postmoderne ironie' in American Psycho...

Tien jaar later schreef Jonathan Franzen The Corrections. Het boek toont hoe een doorsnee Amerikaans gezin de dotcombubbel beleeft. Als een onderzoeker plaatstFranzen zijn personages in een omgeving en ziet wat er met hen gebeurt. Hij zei dat "de belangrijkste correcties in het boek de gevolgen zijn van de waarheid of de realiteit op personages die steeds meer energie stoppen in zelfbedrog en ontkenning".

Franzen beschrijft hoe er door het huis van de familie Lambert een alarmbel klonk die alleen zij konden horen. "Het was de alarmbel van de angst (...) Hij luidde zo veel dagen lang dat het geluid gewoon opging in de achtergrond, behalve op bepaalde uren 's ochtends vroeg, als ze beiden zwetend wakker werden en zich realiseerden dat er al zo lang als ze zich konden herinneren in hun hoofd een bel luidde." Het is een subtiele verwijzing naar For Whom the Bell Tolls van Ernest Hemingway en dat is dan weer een hint naar een klassiek gedicht van John Donne. Die schrijft in 'Mediation XVII' dat je nooit moet navragen voor wie de doodsklok luidt: "It tolls for thee". Telkens wanneer er iemand in de wereld sterft, sterven jij en ik ook een beetje. Want: "Geen mens is een eiland; elk mens is een stukje van het vasteland, een deel van het geheel."

Het is de literatuur die - veel beter en indringender dan de journalistiek of de sociologie - onderzoekt, onthult en beweent hoe we steeds minder deel zijn gaan uitmaken van het geheel. In plaats van boeken die de vinger op de zere plek leggen te verketteren, zouden beleidsmakers ze beter lezen en er lessen uit trekken.

Barack Obama werd in 2008 verkozen tot president van Amerika. Hij belichaamde de droom van een nieuw Amerikaans samenhorigheidsgevoel dat op meer gebaseerd is dan op morele superioriteit. In zijn aanvaardingsspeech zei hij dat zijn overwinning kracht putte "uit jongeren die de mythe van de apathie van hun generatie verwierpen; die hun huizen en hun familie verlieten voor jobs die weinig loon en nog minder slaap boden."

Twee jaar eerder schreef Cormac McCarthy het visionaire boek The Road. Daarin trekken een vader en een zoon door een post-apocalyptische wereld. De jongen houdt zich staande door te geloven in the good guys die "het vuur dragen". Na de dood van de vader wordt de jongen opgenomen in een gezin dat zich the good guys noemt. Het is deze kwetsbare hoop, deze - misschien wel illusoire - strohalm die het verschil maakt tussen beschaving en barbarij.

Zelfs al verbiedt Obama alle vuurwapens in Amerika, dan nog zullen er blinde moordpartijen blijven. Desnoods met de blote hand. Enkel wanneer we radeloze jongeren als Adam Lanza of zijn kierewiete moeder opnieuw kunnen doen geloven in the good guys is er hoop.

Ondertussen blijven we het best die visionaire romans van Bret Easton Ellis, Jonathan Franzen en andere Cormac McCarthy's lezen. Zij hebben een geoefend oor. Ze horen de alarmbellen van de angst meestal iets sneller dan wij.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234