Zaterdag 06/03/2021

ReconstructieBrexit

De achtbaan waarin Brussel en Londen hun ‘Deal’ vonden: ‘We ploeterden dapper voorwaarts, en dan weer achterwaarts’

De Britse premier Boris Johnson in een videogesprek met Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen op 24 december. Beeld Photo News
De Britse premier Boris Johnson in een videogesprek met Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen op 24 december.Beeld Photo News

Het was een achtbaan, maar niet een waar Brussel en Londen voor hun plezier in zaten. Tergend langzaam kwamen de onderhandelingen op gang, woest slingerend ging het vervolgens naar beneden om met piepende remmen net op tijd – en met alle passagiers nog aan boord – het handelsakkoord af te leveren. Een reconstructie.

En dan, als alle mogelijke deadlines zijn verstreken, komt donderdagmiddag iets voor vieren toch het verlossende woord: de deal is rond. Op het nippertje, typisch EU, maar het handelsakkoord met het Verenigd Koninkrijk is dan ook het omvangrijkste dat de Unie ooit heeft gesloten. Negen maanden onderhandelden Brussel en Londen, negen maanden van oplopende frustratie en afnemende verwachtingen. Uiteindelijk wint het verstand: geen deal is onverkoopbaar tijdens de grootste economische crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. “Eindelijk kunnen we brexit achter ons laten”, zegt voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie. Ze kijkt er, ondanks een doorwaakte nacht, monter bij.

De manier waarop het Verenigd Koninkrijk de EU op 31 januari dit jaar verliet, was een voorbode van wat de onderhandelingen zouden geven. Het vertrek van de Britten die donkere januarinacht verloopt liefde- en emotieloos. In het Brusselse Europa-gebouw waar de lidstaten vergaderen, worden even voor middernacht alle Britse vlaggen weggehaald. Fotografen zijn niet welkom. Eén vlag gaat naar het nabijgelegen Huis van de Europese Geschiedenis.

In het Europees Parlement een dag eerder heffen parlementariërs nog Auld Lang Syne aan, een Brits afscheidslied. Her en der vloeit een traan. De Kroatische ambassadeur evenwel, op dat moment EU-voorzitter, zegt namens al haar collega’s tegen de laatste Britse EU-ambassadeur: “Goodbye and good riddance!”, oftewel: “Dag! Opgeruimd staat netjes!” De Kroatische verkeert in de veronderstelling dat good riddance een ander woord is voor good luck. Volgens diplomaten vat deze vergissing kernachtig het 47-jarige EU-lidmaatschap van de Britten samen.

Verdrag van Versailles

Beide partijen – de EU en het Verenigd Koninkrijk – zijn bij het begin van het handelsoverleg gewaarschuwd. De voorgaande drie jaar (2016-2019) waren het toneel van even tumultueuze als onnavolgbare taferelen aan Britse zijde (‘Order! Order!’) – en frustratie aan EU-kant – bij het opstellen van de Terugtrekkingsakte, het verdrag dat de boedelscheiding (rekening, rechten burgers, positie Noord-Ierland) vastlegde.

Dat nooit meer, klinkt het begin februari van dit jaar. EU-ambtenaren en diplomaten gruwen bij het idee van nog zo’n uitputtingsslag. De Britten bij de gedachte aan een nieuwe vernedering, want zo wordt de Terugtrekkingsakte door hen ervaren. “Het Verdrag van Versailles voor het Verenigd Koninkrijk”, zegt ook een EU-ambtenaar. De scheiding was gedicteerd door Brussel, mede doordat de toenmalige Britse premier Theresa May thuis consequent werd getackeld door haar aanstormende opvolger Boris Johnson.

Op 3 februari stelt de Europese Commissie het Europese ontwerpmandaat op voor de handelsgesprekken. Drie weken later gaan de 27 lidstaten akkoord, het document telt 46 pagina’s. Medio maart volgt een volledig uitgewerkt ontwerphandelsakkoord (440 pagina’s). De Europese molens draaien onvermoeibaar en – als het moet – snel.

Alle fases van rouwverwerking

De EU gaat voor een brede en diepe handelsrelatie met de Britse buren. Niet vreemd: het Verenigd Koninkrijk is een belangrijke handelspartner en zijn vertrek uit de EU betekent niet dat het Britse eiland uit de Noordzee verdwijnt. Hoofdonderhandelaar Michel Barnier en de lidstaten baseren zich op de politieke verklaring die de EU en Johnson vier maanden eerder (17 oktober 2019) ondertekenden: 27 pagina’s waarin Brussel en Londen zich uitspreken voor veel meer dan tarief- en importvrije goederenstromen, met respect voor elkaars regels en gebaseerd op wederzijds vertrouwen en eerlijke concurrentie.

Het duurt vier maanden eer de EU beseft – en accepteert – dat Londen iets heel anders wil. Dat Johnsons handtekening “in de Britse mist is opgelost”. “Daarvoor moest de Unie wel door alle fases van de rouwverwerking heen”, erkent een diplomaat.

David Frost, de Britse onderhandelaar. Hij zag de brexit als de revolutie van de burger tegen de dominante EU. Beeld EPA
David Frost, de Britse onderhandelaar. Hij zag de brexit als de revolutie van de burger tegen de dominante EU.Beeld EPA

De EU had beter kunnen weten. Op 17 februari – de eerste onderhandelingsronde moet dan nog beginnen – geeft de Britse onderhandelaar David Frost een opmerkelijke lezing in Brussel. Reflecties op de revoluties in Europa, is de titel van zijn verhaal. Frost ziet de brexit als de recentste revolutie, die van de burger tegen de dominante EU.

Frost zegt dat zijn land een vrijhandelsverdrag wil zoals tussen de EU en Canada, dus niks diepe en alomvattende handelsrelatie. “Zoniet, dan zijn we bereid handel te drijven op de voorwaarden zoals Australië die heeft.” Een cynische grap van Frost, want de EU heeft helemaal geen handelsverdrag met Australië. Deze grap zal nog vaak terugkomen aan Britse zijde.

Esprit de corps

De eerste onderhandelingsronde begint op maandag 2 maart in Brussel. Aan de vooravond spreekt Frost zijn team van ongeveer honderd man toe. “Voor het eerst in ruim veertig jaar sluit het Verenigd Koninkrijk weer zelf een handelsverdrag. Jullie schrijven geschiedenis.” Een Britse diplomaat spreekt over een “emotioneel moment, belangrijk voor de esprit de corps”.

Donderdagmiddag, na afloop van die eerste ronde, somt Barnier de grootste knelpunten op: eerlijke concurrentie (gelijke regels voor Britse of Europese bedrijven), toezicht op gemaakte afspraken en de toegang van Europese vissers tot de Britse viswateren. Het zullen tot de laatste dag de belangrijkste obstakels blijven.

De positie van de EU wordt getypeerd als “kamperen op de ingenomen positie”. Van Britse zijde komen mondjesmaat “non-papers” en “tekstvoorstellen”. Dat het Verenigd Koninkrijk uit is op een mager akkoord, blijkt uit niets. Tot hun verbazing (en vermaak) merken Barniers medewerkers dat de Britse teksten geregeld afkomstig zijn (‘copy and paste’) uit handelsverdragen die de EU met andere landen heeft afgesloten. “We konden de Britse collega’s dan uitleggen wat er precies mee werd bedoeld”, zegt een EU-ambtenaar. Binnenskamers erkent Frost dat hij geen duidelijk mandaat heeft van 10 Downing Street. “We ploeterden dapper voorwaarts, en dan weer achterwaarts”, omschrijft een diplomaat de onderhandelingen.

‘Umpf’

Medio juni begint het te dagen (en knagen) dat Brussel en Londen slaapwandelend op een voor iedereen nadelige no-deal afstevenen. Een nieuw handelsakkoord moet in het najaar gereed zijn, willen de lidstaten, het Europees en het Britse parlement het op tijd kunnen goedkeuren.

Op 15 juni volgt een video-overleg op het “hoogste politieke niveau”. Johnson, Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen, EU-president Charles Michel en voorzitter David Sassoli van het Europees Parlement besluiten dat het tijd is voor een “nieuwe impuls”. Voor de Britse media spreekt Johnson over wat “umpf” in de gesprekken en “een tijger in de tank”. Hij ziet “geen enkele reden” waarom de onderhandelingen niet in juli afgerond kunnen zijn.

Het optimisme maakt niettemin snel plaats voor dezelfde gezapigheid, ook al worden de onderhandelingen nu weer fysiek gevoerd. Opmerkelijk, want de EU is wel degelijk aan het schuiven. Achter de schermen heeft de EU haar eis over eerlijke concurrentie behoorlijk anders ingevuld: vastleggen wat de principes van eerlijke concurrentie zijn, waarna Londen zelf bepaalt hoe dat wettelijk wordt ingevuld. Daar hoort wel effectief toezicht bij: als Londen of Brussel vindt dat de andere partij de afspraken schendt, zijn direct sancties mogelijk. In stilte had de EU haar mandaat verlaten en de Britten wisten dat.

‘Dikste middelvinger’

Op 9 september schiet iedereen in Brussel uit zijn stoel, alleen niet vanwege een doorbraak bij de onderhandelingen. Het is op deze woensdag dat de Britse regering compleet onverwacht een wetsvoorstel neerlegt waarmee ze internationale afspraken, zoals de Terugtrekkingsakte en een nieuw handelsverdrag, aan haar laars kan lappen. “Een absoluut dieptepunt”, zegt een diplomaat. Een ander spreekt over “de dikste middelvinger” die Londen naar Brussel kon opsteken.

Ondertussen nadert de Europese najaarstop (15-16 oktober) waarop de EU-leiders zich voor het eerst in lange tijd weer eens over de brexit zullen buigen. Johnson zet hoog in en bestempelt deze ontmoeting als de uiterste deadline om een akkoord te bereiken. Zoniet, dan:“We have to move on.” Maar in de aanloop naar de top gebeurt er niets. “Zeven maanden na de start van de onderhandelingen wisten we nog steeds niet wat de Britten precies wilden. Compleet surrealistisch”, aldus een EU-ambtenaar.

De discussie tussen de 27 leiders verloopt zoals alle EU-toppen over de brexit in grote eenheid en harmonie. 

‘Boze fase’

Direct na afloop van de top explodeert Downing Street. Frost en Johnson beschuldigen de EU van onwrikbaarheid en blazen de onderhandelingen op. Britse diplomaten wijzen erop dat het woordje “intensiveren” (van de onderhandelingen) in de eindverklaring is vervangen door “voort te zetten”, het ultieme bewijs van het Europese verraad. Het Verenigd Koninkrijk bereidt zich “vol goede moed en zelfvertrouwen” voor op het “Australië-model” (de no-deal), aldus Johnson.

Terwijl die oktobertop voor Londen juist erg goed nieuws bevat. Na afloop verklaart de Franse president Emmanuel Macron voor het eerst publiekelijk dat Franse vissers niet meer dezelfde toegang tot Britse wateren zullen hebben. En bondskanselier Angela Merkel zegt dat iedereen, ook de EU, zijn rode lijnen moet herschikken.

Het is niet aan de Britten besteed. “Het was een therapeutisch moment voor het Verenigd Koninkrijk”, stelt een EU-ambtenaar. “Ze zaten in hun boze fase.” 

Hoofdonderhandelaar Michel Barnier en Ursula von der Leyen. Beeld Photo News
Hoofdonderhandelaar Michel Barnier en Ursula von der Leyen.Beeld Photo News

Op woensdag 21 oktober is Barnier plots weer welkom. Verwijzend naar een speech die ochtend in het Europees Parlement, waarin de EU-onderhandelaar niets nieuws zegt, concludeert Johnson dat de EU nu wel bereid is de onderhandelingen te “intensiveren” en de soevereiniteit van het Verenigd Koninkrijk te erkennen. “Het was een bizar toneelstukje van de Britten waarmee we weer vijf dagen verspeelden”, stelt een EU-ambtenaar.

De dag erop reist Barnier naar Londen en voor het eerst in acht maanden komt er meer dynamiek in de onderhandelingen: er wordt gewerkt met gezamenlijke teksten. Van toenadering op de drie grootste obstakels – vis, eerlijke concurrentie, toezicht – is evenwel nog geen sprake.

Zaterdagmiddag 7 november spreken Von der Leyen en Johnson elkaar per telefoon. “Grote verschillen blijven bestaan”, tweet Von der Leyen na afloop. De Britse premier beaamt dit en zegt dat “de inspanningen verdubbeld” worden om alsnog een akkoord te bereiken. Enkele uren later roepen de Amerikaanse media Joe Biden uit tot de nieuwe Amerikaanse president. Een tegenslag voor Johnson, die hoopte op een snelle handelsdeal met Trump zodat hij de EU kon negeren.

En dan begint er iets te schuiven. Tekenend is dat Frost, die eerder klaagde over gebrek aan sturing, nu direct met Johnson belt. “Na weken van zeer trage voortgang zien de we laatste dagen meer beweging. Dat is goed! Maar er zijn nog behoorlijk wat meters te maken voor de finish”, zegt Von der Leyen op vrijdag 20 november. 

Woensdag 25 november spreekt Von der Leyen over “beslissende dagen” in de onderhandelingen. Binnenskamers deelt Barnier zijn frustratie met naaste medewerkers: hij wil niet meer naar Londen voor een nieuwe reeks “zinloze gesprekken”. Die vrijdag vertrekt hij toch voor wat door velen in Brussel als de “make it or break it”-ronde wordt gezien.

Code rood

Al snel belanden Barnier en Frost in “de tunnel”, onderhandelaarsjargon voor de fase van zeer intense gesprekken waarvan niets naar buiten mag komen. Dat wekt de nodige onrust in een achttal lidstaten, waaronder Frankrijk en Nederland. Zij vrezen dat Barnier in zijn streven naar een akkoord te veel weggeeft. Als hij op woensdag 2 december via een videolink vanuit Londen de ambassadeurs informeert, krijgt Barnier de indringende boodschap het EU-mandaat niet uit het oog te verliezen. De rode lijnen van de EU “zijn tot op de millimeter” genaderd. 

Vrijdagavond 4 december is het code rood. In een gezamenlijke verklaring laten Barnier en Frost weten dat hun grenzen zijn bereikt. Alle ogen richten zich nu op Von der Leyen en Johnson die elkaar zaterdagavond rond “British tea time” zullen bellen.

Diplomaten wachten al weken op zo’n gesprek, wetende dat de echte blokkades alleen door de politieke bazen geslecht kunnen worden. Het probleem is dat Johnson eigenhandig, met zijn gehamer op soevereiniteit en “geen deal is beter dan een slechte deal”, de politieke prijs voor een compromis hoog heeft opgedreven. Hardcorebrexiteers in zijn partij slijpen de messen.

Een doorbraak blijft dan ook uit, Von der Leyen en Johnson geven het een laatste kans. “Kennelijk is nog wat meer drama nodig om een deal thuis te kunnen verkopen”, concludeert een diplomaat. 

Maandag 7 december praat Barnier de EU-ambassadeurs weer bij, dit keer fysiek. “Ontnuchterend”, zeggen aanwezigen, Barnier erkent dat hij de dag ervoor geen steek is opgeschoten met Frost. 

Het naderende brexitcrescendo ontlokt historische bespiegelingen bij diplomaten. “Europa telt drie grootmachten: Frankrijk, Duitsland en Engeland. De eerste veroorzaakte grote ellende in de 19de eeuw, Duitsland in de 20ste. Kennelijk denken de Britten dat de 21ste eeuw aan hen is.”

Maandagavond bellen Von der Leyen en Johnson met elkaar, maar een doorbraak vergt meer dan een telefoontje en dus nodigt ze de Britse premier uit voor een diner in Brussel op woensdag. “Het laatste avondmaal”, zeggen diplomaten.

Keerpunt

Het diner duurt langer dan verwacht, drie uur, de verklaring van Von der Leyen na afloop is ultrakort: “De verschillen blijven groot” en “Aan het eind van het weekend valt een besluit”. Dat het geen gezamenlijke verklaring is, mag dan een tegenvaller zijn, diplomaten typeren het diner toch als een keerpunt: “Het leek alsof Johnson eindelijk besefte hoe ingrijpend de gevolgen van een no-deal zijn. En hoe complex de uitweg.”

De Franse president Emmanuel Macron. Dat Frankrijk het Britse vrachtverkeer weert, wordt gezien als pesterij van Macron naar Johnson: weet welke chaos je te wachten staat bij een no-deal! Beeld Photo News
De Franse president Emmanuel Macron. Dat Frankrijk het Britse vrachtverkeer weert, wordt gezien als pesterij van Macron naar Johnson: weet welke chaos je te wachten staat bij een no-deal!Beeld Photo News

De dag erop zijn de regeringsleiders in Brussel voor hun decembertop. Von der Leyen brieft de leiders over de brexitonderhandelingen, acht minuten heeft ze nodig. “De kans op een no-deal is groter dan op een deal”, concludeert ze. Vrijwel tegelijkertijd zegt Johnson in Londen hetzelfde.

Niemand raakt in Brussel in paniek. “De stress over een no-deal is verdwenen”, zegt een diplomaat. De noodplannen liggen op tafel. “We zijn voorbereid.”

Wapengekletter

Het weekeinde waarin volgens Von der Leyen “een besluit” zal vallen, begint met wapengekletter in de Britse media. De Daily Mail kopt dat kanonneerboten vanaf 1 januari EU-vissers uit de Britse wateren zullen verjagen. Stoere taal, maar ondertussen doet Johnson op zaterdag een concessie: hij is bereid over sancties te praten als de eerlijke concurrentie wordt ondermijnd. Zondagmiddag concluderen Von der Leyen en Johnson – na een 20 minuten durend telefoongesprek – dat er verder onderhandeld kan worden. 

Om het momentum te pakken lanceert Von der Leyens team het ene na het andere voorstel. “Sneller dan Johnson kon bevatten”, stelt een diplomaat. En jawel, aan het eind van de week ligt er een bijna-compromis over de eerlijke concurrentie en het toezicht erop. “Aanzienlijke voortgang geboekt”, meldt Von der Leyen donderdagavond na afloop van een telefoontje met Johnson. De kloof over de visserij blijft “uitdagend”.

Michel Barnier en Ursula von der Leyen. Beeld Photo News
Michel Barnier en Ursula von der Leyen.Beeld Photo News

Vrijdagochtend spreekt Barnier in het Europees Parlement over de “laatste uren” van de onderhandelingen. Maar ook dit “weekend van de waarheid” verglijdt zonder een rimpeling in het Kanaal te veroorzaken. 

“Nog 220 uur”, zegt een EU-ambtenaar laconiek op maandagochtend, verwijzend naar de tijd die nog resteert tot 1 januari. Inmiddels is het Verenigd Koninkrijk in een “perfect storm” beland: een agressieve variant van het coronavirus steekt de kop op, de EU gooit de grenzen dicht en de no-deal wordt met de dag waarschijnlijker. Dat Frankrijk het Britse vrachtverkeer weert, wordt gezien als pesterij van Macron naar Johnson: weet welke chaos je te wachten staat bij een no-deal!

‘Hotline’

Dinsdag 22 december. Commissie-ambtenaren beamen dat er ‘hotline’-telefoongesprekken gaande zijn tussen Von der Leyen en Johnson. Het gaat over visquota en overgangstermijnen, een goed teken: als ze over getallen praten, zwemmen ze naar elkaar toe. Om 18.00 uur zal Von der Leyen de deal tweeten, appen betrokken ambtenaren. Dat wordt vervolgens 19.00 uur, 19.30 uur en dan worden geen tijdstippen meer genoemd. Er volgt een laatste doorwaakte onderhandelingsnacht waarin Von der Leyen en Johnson tot vier keer toe aan de telefoon hangen over de quota van de vissoorten.

Donderdag 24 december breekt aan, het regent hard in Brussel. Nieuwe geruchten over een persconferentie om 7 uur ’s ochtends,  9 uur dan, nee 13 uur ’s middags. De moed zinkt velen in de schoenen als rond 15 uur overleg tussen de EU-ambassadeur voor onbepaalde wordt uitgesteld. En dan, om 15.48 uur, meldt Downing Street:  A deal is done. “De brexitklok tikt niet meer”, zegt Barnier een half uur later. 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234