Zaterdag 19/06/2021

De aardbeving als opstapje naar één Europese defensie

In de Europese raad verdedigde België het idee om met gespecialiseerde eenheden van verschillende lidstaten een Europese humanitaire interventiemacht op te richten die, al dan niet in de schoot van de Verenigde Naties, binnen enkele uren globaal inzetbaar zou zijn als rampenbestrijder. 'Alleen met humanitaire hulp als tweede rol heeft ons leger zin', zegt Xavier Zeebroek, onderzoeker bij de Groupe de Recherche et d'Information sur la Paix et la Sécurité (GRIP) en auteur van Les humanitaires en guerre.

De Franse president Jacques Chirac is een vurig pleitbezorger van een Europese humanitaire macht die nationale eenheden 'onmiddellijk kan coördineren en mobiliseren' voor medisch-sociale interventies zoals nu na de aardbeving in Azië. Wat vindt u van het idee?

"Het idee van een 'Europese B-Fast', een EU-Fast, dateert niet van gisteren. Het werd eerder verdedigd door Belgisch defensieminister André Flahaut (PS) en voormalig minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel (MR). Dat is heel belangrijk, aangezien Michel nu als EU-commissaris voor Ontwikkelingssamenwerking verantwoordelijk is voor humanitaire hulp. Nieuw is dat nadat Chirac het idee ondersteunde ook de Europese raad er zich in kan vinden."

Hoe ziet u de werking van zo'n Europese B-Fast?

"B-Fast wordt alleen ingezet voor noodhulp. Ze zijn gedurende korte tijd actief in een acute fase van de humanitaire hulp, zoals het team dat deze maandag naar Azië vertrekt om er met een kleine ploeg een tentenkamp in (het volatiele) Banda Atjeh te bouwen. Als een Europese B-Fast soortgelijke operaties zou uitvoeren, dan zal daar Europese consensus over bestaan. Het kan zelfs op korte termijn worden georganiseerd met relatief weinig middelen. Als men meer wil, een permanent samenwerkende interventieploeg, zal dat meer Europees geld, planning en moeilijke beslissingen vereisen. Het is dan maar de vraag of de tien nieuwe lidstaten ervoor te vinden zullen zijn. Zij hebben andere prioriteiten."

Critici stellen dat humanitair werk niet tot het takenpakket van defensie behoort?

"Dat menen velen bij ngo's en de Verenigde Naties. Het Ocha, het Office for the Coordination of Humanitarian Affairs van de VN, geeft vanuit New York nu al leiding aan verschillende van zijn agentschappen die op het veld actief zijn, zoals het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen (UNHCR) en het Wereldvoedselprogramma (WFP). Zij hebben geen behoefte aan structuren die hetzelfde werk willen doen. Toch is het een feit dat ze ondanks hun specialisatie en kwaliteit de kritiek krijgen te traag en te bureaucratisch te werken. Ze raken niet binnen twee dagen op het veld."

Kan zo'n EU-Fast net niet een stap zijn voor de revitalisatie van de leidende humanitaire rol van de VN? Is er samenwerking mogelijk?

"Mogelijk, maar ik denk dat er momenteel meer een soort wedijver is tussen de VS en de EU over beeldvorming bij de publieke opinie, waarvan de VN het slachtoffer kunnen worden. Een sterke staat zoals de VS wil zich meteen profileren met noodhulp. Europa speelt eenzelfde spel met Echo, het Europese noodhulpagentschap, en artikels in de nieuwe grondwet die stellen dat er nood is aan een nieuw vrijwilligerskorps voor humanitaire bedoelingen. De ngo's en de VN vragen zich hier de noodzaak van af, als zij al bestaande structuren hebben. Zelfs binnen de EU vragen mensen zich af wie dat allemaal gaat betalen. Maar het ziet ernaar uit dat de EU-leiders voor hun imago en relaties in de derde wereld een nieuwe organisatie willen die direct beslissingen kan nemen. Dat is niet zo met ngo's die een eigen politiek hebben en niet zo met de VN, waar verschillende agentschappen actief zijn."

Een EU-Fast kan wel een uitgelezen kans zijn om de hervorming van de Europese militaire structuren te bespoedigen, met enerzijds de eenmaking van de EU-defensie en anderzijds het vervangen van koude-oorlogswapens door genie-logistiek die vreedzame doeleinden dient?

"Dat hangt af vanuit welk oogpunt je dit bekijkt. Niet-gouvernementele hulpverleners zullen deze ideeën afschieten omdat ze ingaan tegen het idee van de onafhankelijkheid van humanitaire hulp. Europese staatsleiders zullen dat graag beamen. Als je militair wilt samenwerken is dat heel moeilijk, met verschillende wapensystemen en met verschillende legerstructuren die samen moeten oefenen. Het makkelijkste model om logistieke samenwerking te oefenen, is humanitaire hulp, want daarover bestaat bijna altijd een consensus."

Kan de EU daarmee ook een rem zetten op de nieuwe wapenwedloop van de VS, die hopen dat alle Europese Navo-partners in de lijn van hun 'oorlog tegen terreur' mee investeren in hun wapensystemen?

"Dat valt nog te bezien. Minister van Ontwikkelingssamenwerking Armand De Decker (MR) pleitte gisteren in Le Soir voor de aankoop van een nieuw schip dat twintig helikopters kan dragen. Wel, dat was een dossier dat al in 2003 op de regeringstafel lag maar toen voor militaire redenen. Nu wordt hetzelfde idee opnieuw gelanceerd voor humanitaire hulp. We moeten dus onthouden dat zo'n schip ook militaire doeleinden dient. Als er morgen een nieuwe Balkanoorlog is in Europa, dan zal dat groot schip ook voor oorlog dienen. In die zin zijn humanitaire operaties net een reden om verder te gaan met de bewapening van kleine Navo-landen. Maar het kan ook een grote hulp zijn voor de tsoenami-slachtoffers. De vraag is evenwel of dat genoeg is om daarom plots voor een klein land als Belgie die beslissing te nemen, want zoiets zal veel geld kosten."

U bent niet echt voorstander.

"In principe is het een goed idee maar is dat de rol van een klein land in Europa als België?"

Wat is volgens u die rol? Is het aangewezen dat het Belgische leger zich op humanitaire operaties toespitst?

"Dat is een groot debat. Ik ben geen humanitair werker, ik ben geen staatsleider. Als expert die tussen beide in zit, vind ik dat de militaire rol van een klein land als België in Europa niet groot kan zijn. We hebben ons eigen leger, dat is prima, maar het is héél klein. We kunnen participeren in een Europees leger maar dat bestaat nog niet. Er zijn verscheidene pogingen geweest met een Rapid Reaction Force, waaraan we af en toe meedoen. Maar dat is niet genoeg om een leger nuttig te maken. Alleen met humanitaire hulp als tweede rol heeft ons leger zin. Dat is precies waar minister Flahaut mee bezig is. Praktisch is dat goed gezien. Maar er zijn gevolgen die de humanitaire ngo's niet graag hebben.

"Als onafhankelijk commentator ben ik het daar niet altijd mee eens. Legers hebben altijd een humanitair doel gehad. Humanitair werk is niet alleen voor burgers. Soldaten zijn soms de enigen die om veiligheidsredenen aanwezig zijn op een bepaalde plek. En als er dan niemand aanwezig is om humanitaire taken uit te oefenen, móéten zij dat doen. De vraag is wanneer, met welke middelen en vooral met welke doctrine. Als men een doctrine wil om dezelfde taak te willen uitvoeren als ngo's en de VN, dan is dat geen goede start. Maar dat is niet wat de Belgische militairen zeggen. Zij willen complementariteit, willen doen wat alleen zij kunnen."

Zou zich dat ook verder moeten vertalen in het aankoopbeleid? Meer middelen voor de genie en de medische dienst in plaats van wapensystemen?

"Ook dat is een groot debat. Feit is dat we niet kunnen participeren in grote wapenprojecten, zoals Europese gevechtsvliegtuigen, grote schepen en tanks. We zijn te klein. We kunnen maximaal 2 procent bijdragen. Er is voor ons leger ook een praktisch probleem: wat kunnen wij daarmee doen? Investeren in humanitaire operaties dient dus niet alleen een politiek maar ook een financieel doel. Flahaut doet niet anders dan dat. Hij is realist. Er is geen andere oplossing." Maarten Rabaey

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234