Zondag 20/10/2019

Islam in de seculiere staat

"De 21ste eeuw moet weer leren lachen"

Sam Touzani vindt humor essentieel. ‘We moeten met onze eigen heilige huisjes lachen, en met die van anderen.’ Beeld Thomas Sweertvaegher

De Brusselse acteur en choreograaf Sam Touzani vult hele zalen met spitante voorstellingen over het tekort aan burgerschap en de inflatie aan dogma. Touzani neemt geen blad voor de mond, hij schopt tegen linkse en rechtse schenen. "Er wordt een beetje dieper nagedacht vandaag, maar het blijft erg moeilijk."

Acteur, choreograaf en stand-upcomedian Sam Touzani (°1968) is als weinig anderen doordrongen van seculier denken. Touzani's leven, zijn wereldbeeld en diepere overtuigingen staan voluit in het teken van de laïcité, het Franse woord dat we zo moeilijk vertaald krijgen en dat het publieke leven voor religieuze kolonisering moet behoeden.

Het is een late woensdagmiddag als we Touzani in Sint-Joost-ten-Node ontmoeten. In die Brusselse gemeente, meer bepaald in het fraaie Théâtre Le Public, stond de acteur laatst zes weken lang op de planken met Liberté, Egalité, Identité, een voorstelling waar hij “met woede, tederheid en zelfspot” de macht der gewoonte hekelt, het uitblijven van emancipatie, de dwang ook van een geloof dat hij, Molenbekenaar met Marokkaanse wortels, finaal afgevallen is.

“Mensen zijn complex en ambigu,” vertelt Touzani. “De kracht van het theater is dat we geen antwoord moeten geven, niet hoeven te zeggen hoe ze moeten denken, dat we kunnen volstaan met het stellen van vragen.”

Plastische kunst, dans, muziek en letterkunde leggen de onzekerheid en aarzelingen bloot, zegt hij. “Tegen alle zelfverklaarde waarheden in.”

Vierhonderd doodsbedreigingen

Sam Touzani zit op een stoel in zijn loge en spreekt met klem en verve over wat hem gaande houdt: de onmisbare rol die vrouwen in zijn parcours gespeeld hebben, zijn weerstand tegen de ontmoedigingen aan zijn adres, de vrijheid als zijn hoogste goed.

“Ik heb fatwa's over me heen gekregen, intimidatie en druk. Vierhonderd doodsbedreigingen op het internet. Veelal zijn de daders moslims. Ze maken me uit voor zionist, voor jood, voor homo of voor ongelovige.” En dan, ironisch: “Gelukkig ben ik geen vrouw, want ze hebben ook een probleem met vrouwen. Ofschoon ik hetero ben, repliceer ik ook nooit dat ik géén homo ben, want wat ik ben gaat hen niets aan.”

Buiten is het koud. Binnen, in het getemperde licht van de kleedkamer, snikheet. Dit is de plek waar Touzani zich klaarstoomt. Avond na avond loopt de zaal vol. Overal in de stad hangen affiches, de kritiek is positief, het publiek lovend. Maar dat blijft, stelden we zelf vast, behoorlijk belgo-belge.

“Belgisch en burgerlijk,” zegt Touzani. “Maar die zijn ook gechoqueerd hoor. Ik neem rechtse en extreemrechtse trends op de korrel. Het Vlaams-nationalisme bijvoorbeeld. Je zult maar Mohamed heten in Vlaanderen. Sorry hoor, moeilijk! Ik bestrijd het populisme even hard als het islamisme.”

Er heerst expliciet en impliciet racisme, ook onder de taalgrens, zegt Touzani. Desondanks vertikt hij het om de term islamofobie “ook maar één seconde” in de mond te nemen. “Dat concept wordt gebruikt om elke kritiek onmogelijk te maken en het echte debat stil te leggen.”

Touzani, afkomstig uit een familie van opposanten die rake klappen kreeg onder Hassan II, kon naar eigen zeggen niet anders dan kunstenaar worden. Zijn levensbeschouwelijke coming-out deed hij op zijn 19de, nadat hij zich in de filosofie en in de psychoanalyse had verdiept, twee denksystemen die haaks staan op de religie. Die perspectief en afstand bieden, het vermogen ook tot deconstructie van dogma's.

Vliegend Spaghettimonster

Sam Touzani – rijzig, afgetraind lijf, expressieve ogen - staat dicht bij zijn familie; de pluralistische gezindte die hij thuis meekreeg, in Molenbeek, helpt hem om de buitenwereld te trotseren, waar hij zich “een paria” voelt, “een banneling”.

Hoe verslingerd hij ook is aan Richard Dawkins, een atheïst noemt Touzani zich niet, want hij houdt niet van het voorvoegsel a-, “te binair”. Bij de term ex-moslim is het de ex- die hem stoort, alsof hij ergens van afgesneden is, iets níét is omdat anderen besluiten dat hij dat níét is, moslim. 'Niet-gelovig' schiet ook tekort, want hij gelooft in een boel dingen, eerst en vooral in de mensheid. Hij gelooft in de natuur en in humane wetten. Hij koestert grote sympathie voor de Kerk van het Vliegend Spaghettimonster, het pastafarisme dus, en kondigt in Liberté, Egalité, Identité een zelfgeschapen godsdienst af, het touzanisme.

“En dat is een probleem, hé. Apostasie is heiligschennis in de islam. Ik ben un mécréant. In theorie zou de eerste de beste moslim mij kunnen doden onder het voorwendsel dat ik aan mijn geloof heb verzaakt.”

De werkelijkheid is prozaïscher. Maar nog altijd hard genoeg. Een decennium lang heeft Touzani gezwegen over wat hem overkwam. Toen hij aangevallen werd, toen ze zijn wagen onder handen namen, zijn banden doorstaken of excrementen in zijn brievenbus dropten. Eerlijk, zegt de acteur, hij was bang het bedje te spreiden voor extreem-rechts – of correcter: om de les gespeld te krijgen van politiek correct links.

Ook verzachtende omstandigheden voor sukkels van haatboodschappers pleit Touzani niet langer. Twee jaar geleden diende de acteur een klacht in tegen een Brusselaar die een YouTube-filmpje had gemaakt dat bijna honderdduizend keer bekeken werd. “Vuile ongelovigen, vuile homo's,” zo ging de kerel pal voor discotheek Fuse te keer. “Daar zijn ze, de pédés, degenen die zich van achteren laten pakken als Sam Touzani!”

“Basta”, zei de acteur, “nu stap ik naar het gerecht”. De belager werd ondervraagd, kreeg het benauwd en postte gauw-gauw een filmpje met excuses.

“Via een kennis kwam ik te horen dat hij veiligheidsagent was, dat hij zijn vergunning zou verliezen als zijn strafblad niet meer blanco was, dat hij depressief zou worden. En wat doe ik, als een onnozelaar? Ik trek mijn klacht in. Ik heb het me beklaagd. Die man had zijn les moeten leren. Hij had moeten leren dat we in een democratische rechtstaat leven en dat we daar democratische middelen gebruiken in plaats van oproepen tot haat.”

Hypocrisie

Sam Touzani houdt van de lange tijd, niet van de korte waar we toch maar collectief hysterisch van worden. Maar laat nu net die meer historische invalshoek hem pessimistisch stemmen. Hier, thuis, heeft het Westen voor de democratie gekozen, daarbuiten steeds weer voor het geld, vreest hij. Het is een constante bij alle mensen, hoe islamkritisch ook, die in deze reeks bevraagd werden: Europa en de VS bakken zoete broodjes met regimes die de meest archaïsche denkbeelden over de wereld uitstrooien: Saudi-Arabië, Qatar, de Emiraten enzovoort. “En dan klagen over het islamisme? Wat een hypocrisie!” sneert Touzani.

Het is markant om zoveel gal te horen uit de mond van een levenskunstenaar die van de lach zijn handelsmerk gemaakt heeft. Maar dat ís het net, legt hij uit. Mensen lachen van malheur. Mensen kunnen een leven lang jeremiëren over hun lot maar in het theater verschijnt de lach. “Een lach is als een onverwachte zonnestraal, een regenboog aan de horizont.”

Maar zélfs dat lachen staat nu onder druk. Touzani kwam bij Charlie Hebdo over de vloer, kan zijn bewondering voor de getroffen cartoonisten en redacteurs niet genoeg beklemtonen en denkt dat de humor in gevaar is.

“Er wordt te vaak met heiligschennis geschermd. De 21ste eeuw moet weer leren lachen. We moeten met onze eigen heilige huisjes lachen en met de heilige huisjes van de anderen. Als ons dat niet lukt, zal het antwoord van de fucking kalasjnikovs komen.”

Islamisten zijn narren noch komieken, voor de rest zijn moslims de beste humoristen: Sam Touzani kent ze, hij lacht mee. “Met dat onderscheid dat ze met een ander lachen veeleer dan met zichzelf. Fransen en Amerikanen zijn net zo, en Nederlanders ook. Dat lachen met jezelf, dat is iets Belgisch, of je nu Waal, Vlaming, Brusselaar of Duitstalige bent. Belgen zijn mensen met affecten, die graag een pint drinken en elkaar op de rug kloppen. Soms klinkt dat intelligent, soms erg middelmatig. En vaak komen intellect en middelmaat van één en dezelfde persoon.”

Belgische middelmatigheid noemt Touzani ook dat steilorige communautaire denken van ons. En dat de Marokkaanse gemeenschap van ons overgenomen heeft. “Kijk maar, een Franse Marokkaan en een Belgische Marokkaan, dat zijn twee heel verschillende soorten Marokkanen.”

Integratie dwarsbomen

De Belgische politieke cultuur, met haar koterijen, kavels en cliënten, draagt mee de schuld voor de ravage. Jaren lang werd Touzani geweerd uit Molenbeek en het systeem-Moureau; vanavond, in dit eigenste Sint-Joost, zal hij burgemeester Emir Kir, ook PS, aan diens ontkenning van de Armeense genocide herinneren, en 's mans veroordeling daarvoor. “Ons land legt nadruk op etnisch-religieuze diversiteit en rechten, terwijl gelijkheid, burgerschap en transparantie op de tweede plaats komen”, fulmineert Touzani. “Het moest omgekeerd zijn.”

De theatermaker is de verontwaardiging voorbij als het over Marokko en Turkije gaat, de arrogantie waarmee beide staten hun gemeenschappen hier in de greep houden en een geslaagde integratie dwarsbomen. Ook daar is de politiek, over de drie gemeenschappen, partijgrenzen en figuren heen, medeplichtig.

“Het probleem is dat België en Europa die regimes overeind houden, zoals ze te lang met Ben-Ali gedaan hebben en Kadhafi. Die hebben nooit de seculieren of progressieven ondersteund. Nooit!”

In de fluwelen rust van de kleedkamer, hoog boven de planken die Touzani straks betreedt, is drama geslopen, tragiek zelfs. Het had zo anders kunnen zijn. Hij had graag voorbij de stereotiepen gepraat, de vooroordelen ontkracht, een positiever beeld opgehangen. Verteld dat ze niet klopten, de verhalen van intellectuele schraalheid en leerstellige overkill, van gewillige schapen en krijsende menners.

“Ook al wordt er wat dieper nagedacht sinds de aanslagen, dan nog blijft het moeilijk. Ik draai al 25 jaar mee en al 25 jaar ga ik met mensen in debat. Ik heb de discussie zien evolueren. De jongere die destijds 15 was is er vandaag 40. Hij is getrouwd, heeft kinderen, zijn identiteitsgebonden eisen zijn er alleen rabiater op geworden.”

“Of het tij nog gekeerd raakt? Ja, als de politici eindelijk ophouden hun kiezers stroop aan de baard te smeren. Rechts en extreem-rechts door met hun angstgevoelens te spelen, het islam-vriendelijke gauchisme door de islam tegen beter weten in te verdedigen, onder het voorwendsel dat moslims de verworpenen der aarde zijn. Anti-islamitisch rechts én pro-islamitisch links richten veel schade aan, ik vecht tegen beide. We moeten dringend zónder dat etnisch-religieuze prisma verder.”

Tariq Ramadan en Moslimbroeders

Ook los van de Belgische en Brusselse context ziet Touzani nog veel struikelblokken: het feit dat de islam, anders dan het joden- of christendom, weleens onhervormbaar kan blijken; dat ideeën die als hervorming worden verpakt in werkelijkheid op verdere islamisering neerkomen, zoals ook Tariq Ramadan, die tegen de fundamentalistische Moslimbroeders aanschurkt, zichzelf een hervormer noemt; dat de islam beslag legt op de hele samenleving - sociaal, levensbeschouwelijk, wat je eet en met je lijf uitvreet – en dat de dictaturen er het geknipte controle-instrument in hebben gevonden.

“Als er geen aggiornamento komt, als de islam haar Vaticanum II niet krijgt en niet in staat is zichzelf weer uit te vinden, dan zal de religie verdwijnen. Zo zijn religies altijd al verdwenen, door de eigen starheid.”

In Brussel is de late namiddag een avond geworden. Buiten, op de gang, klinken stappen en slaat een deur. Théâtre Le Public maakt zich op voor alweer een volle zaal en Sam Touzani moet nog repeteren.

“Weet je, ik wil nog iets geks en optimistisch zeggen, ik ga iets zeggen waar ik mezelf totaal mee tegenspreek: er komen ook jongeren naar mijn stukken, mensen die na 9/11 zijn geboren en niet eens Salman Rushdie nog kennen, wat jammer is. En toch merk ik dat ze beter geïnformeerd zijn, dat ze razendsnel met informatie aan de slag kunnen, dat ze weten hoe ze slimmer kunnen worden – als ze dat internet maar goed gebruiken. Bij sommige jongeren, de jihadisten, haalt het internet het slechtste naar boven, bij de meesten geloof ik dat het andersom is.”

En dan, vooraleer het echte werk begint: “Eigenlijk heef onze generatie het niet zo goed gedaan. Ik geloof dat de jongeren van nu beter zullen zijn, jawel.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234