Zondag 26/01/2020

DDR: opgestaan en weer vergaan

1989het jaar van het volkHet onmogelijk geachte gebeurde twintig jaar terug: in Centraal-Europa trokken de mensen de straat op en verjoegen de communistische regimes. In de hele regio wordt 1989 als Jaar van het Volk herdacht en begrijpt men nu soms nog niet hoe men toen de moed had om zijn angst te overwinnen. De vermolmde regimes stortten als kaartenhuisjes ineen, zonder veel geweld. Alleen in Roemenië liet een dolgedraaide dictator bloedbaden aanrichten. Het volk heeft het communistische Europa in 1989 een nieuw gezicht gegeven. Overal wordt dat herdacht, en wij gingen kijken.

Twee landen bestaan zelfs niet meer, de Duitse Democratische Republiek (DDR) en Tsjecho-Slowakije. De DDR is opgeslorpt door de Bondsrepubliek en Tsjechen en Slowaken hebben na hun Fluwelen Revolutie beslist in 1993 een fluwelen echtscheiding aan te gaan. Zelfs de grote boeman, de Sovjet-Unie, is er niet meer. Het land van Lenin is in vele delen uiteengespat en houdt er ook geen satellietstaten meer op na. Die zijn al lang lid geworden van de Europese Unie, de wet van Moskou geldt voor hen niet meer en de ooit zo baarlijke duivel NAVO hebben ze ook al omarmd.Het Oostblok, zoals we dat deel van Europa pleegden te noemen, bleek in 1989 geen blok meer te zijn, maar een verzameling van individuele landen die hun eigen weg gingen, op zoek naar nieuwe vrijheid. Het blok werd niet meer bijeengehouden door Warschaupactlegers en geheime diensten die hun volk onderdrukten. Het volk was plots mondig geworden en trok de straat op. Zelfs het gevreesde Moskou reageerde anders dan normaal. Het Rode Leger hield zijn tanks in de kazernes en trok niet meer de grenzen over om dissidentie in de kiem te smoren. Het Kremlin bestond het zelfs te zeggen dat elke volksdemocratie haar eigen weg naar het socialisme mocht gaan, toen men er nog van uitging dat de mensen het systeem enkel wilden hervormen.Een foute inschatting. De communistische volksdemocratieën werden door het volk gesloopt. “Wij willen geen socialisme met een menselijk gelaat, wij willen géén socialisme”, hoorde ik in 1989 op het Praagse Wenceslasplein, waar ik tussen de betogende massa stond. Ik hoorde het in Polen en elders in Centraal-Europa, waar ik het voorrecht had om de val van het IJzeren Gordijn voor deze krant te mogen meemaken.De politie knuppelde erop los en Nicolae Ceausescu liet honderden mensen op straat vermoorden, maar het mocht niet meer baten. De stroom van de geschiedenis was niet meer tegen te houden en zelfs de machtige kameraden in Moskou leken niet meer van plan dat nog eens te proberen. Ineens hadden ze in het Kremlin blijkbaar Karl Marx nog eens gelezen en daar een les uit getrokken. “Een volk dat een ander onderdukt, kan zelf niet vrij zijn”, schreef de vader van het wetenschappelijke socialisme ooit. Dat had de nieuwe baas in het Kremlin, Michail Gorbatsjov, blijkbaar beter begrepen dan zijn voorgangers Breznjev en Kroesjtsjov.Tot 1989 waren Midden- en Oost-Europa voor ons altijd een homogeen blok met oude mannen aan de macht in grijsgrauwe steden waar niets mocht. Een geheel van socialistische solidariteit en proletarisch internationalisme, waar holle slogans gedebiteerd werden, het vijfjarenplan in de economie telkens werd overtroffen en de mensen toch het liefst weg wilden.Het poststalinistische Europa was vanbinnen verrot, de planeconomie zorgde voor lege winkels, de censuur voor leugens in de media en 1 mei voor gepronk met het militaire arsenaal. Maar de reus op lemen voeten die wij Oostblok noemden, wist zich toch staande te houden door dreiging en onderdrukking. Tot in 1989. Hun veertigste verjaardag mochten de naoorlogse communistische regimes nog vieren, maar dan was het afgelopen. De ijzeren greep op de maatschappij van de machthebbers achter het IJzeren Gordijn bleek zwakker dan gedacht.Toen werd de ware toestand van het ‘reëel bestaande socialisme’ duidelijk omdat hij door het volk op straat werd gebracht en het nieuwe Europa werd geboren. De vazalstaten van de Sovjet-Unie implodeerden in 1989 en de kaart van het politieke Europa werd op korte tijd grondig hertekend.

Van Berlijn naar Timisoara

Overal in Midden-Europa wordt nu de twintigste verjaardag van de geboorte van de vrijheid herdacht, soms met wat luister, maar vaak ook met onverschilligheid. Ik ben twee weken teruggeweest naar de plekken waar ik destijds Europa zag veranderen en vaak mijn ogen niet kon geloven.Van Berlijn, waar ik de Muur heb zien opengaan; via Gdansk, waar het voor Polen allemaal begonnen is; naar Praag, de moederstad van de Fluwelen Revolutie; naar Bratislava, de hoofdstad van een nieuw land; naar Boedapest, waar de Hongaren de moed hadden om als eerste de prikkeldraad van het IJzeren Gordijn door te knippen; tot in het Roemeense Timisoara, waar het verzet tegen Nicolae Ceausescu begon en de megalomane tiran op zijn volk liet schieten.In Bulgarije ben ik toen niet geweest, en nu dus ook niet. Maar ook daar is in 1989 het wonder gebeurd. Na herhaalde betogingen in Sofia werd op 10 november communistenleider Todor Zjivkov na 33 jaar alleenheerschappij afgezet en veranderde de partij haar naam in Bulgaarse Socialistische Partij. Drie maanden later gaf ze haar dominante positie prijs en een half jaar nadien werden de eerste verkiezingen gehouden. Op die dag, 10 november 1989, liep ik in Berlijn met dolblije DDR-burgers door de gaten in de Muur en kon het zelf nauwelijks geloven.

Mijn trip begon deze maand in oostelijk Berlijn, in 1989 de hoofdstad van een nu niet meer bestaand land. ‘Auferstanden aus Ruinen’ was het eerste vers van het DDR-volkslied, dat moest verwijzen naar een fiere socialistische staat die uit de puinen van de Tweede Wereldoorlog was ontstaan. Maar het jaar was al onrustig begonnen en zou op een catastrofe voor het regime eindigen. Honecker weg, partij weg, Muur weg, land weg.Op 15 januari, de zeventigste verjaardag van de moord op Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht, eisen een paar honderd betogers in Leipzig het recht op vrije meningsuiting. Ze worden uit elkaar geranseld en aangehouden, maar toen al claimde Leipzig de status die de stad zich in de loop van 1989 steeds meer zou toe-eigenen, die Heldenstadt. Elke maandag kwamen betogers op straat en het werden er steeds meer.Maar de DDR wordt ook in haar politieke hart, Berlijn, getroffen. West-Duitsland sluit er zijn ambassade omdat ze plots vol zit met DDR-burgers die het land uit willen. Anderen doen hetzelfde in Praag en in Hongarije rennen DDR-vakantiegangers de grens met Oostenrijk over. De stroom is niet meer te stoppen en het DDR-volk komt ook in Berlijn op straat.Op 7 oktober loopt het uit de hand: tijdens de feesten voor de veertigste DDR-verjaardag worden jonge betogers in elkaar geramd voor de ogen van sovjetleider Gorbatsjov, om wiens hulp voor hervormingen ze kwamen roepen. Elf dagen later wordt Erich Honecker tot aftreden gedwongen. Op 9 november gaan de Berlijnse Muur en de inter-Duitse grens open en stromen honderdduizenden DDR-burgers naar het Westen.

Polen: met Lech Walesa op kop

Verder naar Gdansk, waar op de Leninscheepswerf, die nu niet meer zo mag heten, het verzet tegen het communistische regime begon. In 1980 was dat al, maar in 1989 werd de strijd met succes bekroond. Op 6 februari begint de Poolse regering, onder druk van de sociale onrust in het land, onderhandelingen met de vrije vakbond Solidarnosc, Op dat moment met tien miljoen leden op het toppunt van zijn macht.De held van de Polen wordt vakbondsleider Lech Walesa, die een jaar onder huisarrest zat, maar de regering nu dwingt om te praten over meer politieke vrijheid in het land, hogere lonen voor de arbeiders en toekomstige vrije verkiezingen in Polen. De ronde tafel waaraan de besprekingen plaatshebben heeft een doorsnede van negen meter en staat vandaag in het presidentiële paleis in Warschau.Op 4 april 1989 krijgt Polen een ander gezicht. De vrije vakbonden worden gelegaliseerd, het ambt van staatspresident wordt weer ingevoerd, er komt een senaat en er worden op 4 juni verkiezingen georganiseerd waaraan meerdere partijen, en niet alleen de communisten, deelnemen.Solidarnosc richt Gazeta Wyborca (Verkiezingskrant) op. In de senaat wint de als politieke partij aangetreden vakbond 99 procent van de zetels en in de lagere kamer behaalt ze het maximum van de 35 procent die vrij verkiesbaar was.Polen wordt zo het eerste land van het oude Warschaupact dat het communisme een vernietigende slag toebrengt. Elektricien en vakbondsleider Lech Walesa schopt het zelfs nog tot Pools staatshoofd.

Tsjecho-Slowakije: het begon in het theater

Op 17 november slaat de politie in Praag een studentenbetoging voor meer vrijheid neer. De acteurs van het Tsjechisch Nationaal Theater breken hun voorstelling af en trekken met een deel van de toeschouwers naar buiten om mee te betogen. De leiding van de studenten roept op tot staking aan alle universiteiten en de toneelwereld schort alle geplande voorstellingen op. De studenten- en theaterstaking verspreidt zich over het hele land.Toneelschrijver Vaclav Havel, een dissident met een lange staat van dienst, brengt het op korte tijd tot wereldroem. Hij was al bekend als woordvoerder van de beweging Charta 77, maar richt op 19 december de oppositiebeweging Objanske Forum (Burgerforum) op, die het communistische regime er in twee weken tijd onder zou krijgen.Met de oprichting van Burgerforum komt de Fluwelen Revolutie, zoals ze later zou heten, echt op gang. Amper een dag na de oprichting komen in Praag 100.000 mensen op straat en ook in andere steden als in Bratislava, de latere hoofdstad van het onafhankelijke Slowakije, komen de mensen onbevreesd naar buiten.De eisen zijn dezelfde als in de andere ‘socialistische broederstaten’: meer vrijheid, geen censuur, meerpartijenstelsel in de politiek en vrijlating van politieke gevangenen. Op 29 november geeft de communistische partij haar aanspraak op alleenheerschappij op en een dag later wordt de dissident Vaclav Havel zelfs tot staatshoofd van Tsjecho-Slowakije gekozen. Zo bereikte de Fluwelen Revolutie haar geweldloze apotheose.

Hongarije: weg met het goulashcommunisme

In Boedapest was Janos Kadar, de vader van het goulashcommunisme die drie decennia aan de absolute macht bleef, al in 1988 aan de kant geschoven door meer op hervorming gerichte leiders. Maar ook zij hebben de loop van de Hongaarse geschiedenis niet kunnen tegenhouden.De Duitse bondskanselier Helmut Kohl zou in 1989 de Hongaren hulde brengen door te zeggen dat zij “de eerste steen uit de Berlijnse Muur hebben geslagen”. Inderdaad waren de Hongaren op 2 mei begonnen met het weghalen van de grensversperringen met Oostenrijk over een strook van 200 kilometer. Minister van Buitenlandse Zaken, Gyula Horn, deed persoonlijk mee aan het doorknippen van de prikkeldraad. Het werd de eerste scheur in het IJzeren Gordijn en daarop volgde in november de val van de Berlijnse Muur. Hongarije gaf meer bewegingsvrijheid aan zijn burgers, zeer tot ongenoegen van de andere communistische landen, die een massale vlucht van hun mensen naar het Westen vreesden. Oost-Berlijn reageerde razend toen bleek dat Hongaarse grenswachten in uniform gevluchte DDR-burgers zelfs hielpen de grens met Oostenrijk over te geraken. Op 11 september opende Hongarije zijn grenzen gewoon voor alle DDR-burgers en liet degenen die in de West-Duitse ambassade in Boedapest waren ondergedoken naar de Bondsrepubliek vertrekken.

Roemenië: de dominee versus de dictator

In de Noord-Roemeense stad Timisoara gebeurde einde 1989 ook iets wat niemand voor mogelijk had gehouden: een opstand tegen dictator Nicolae Ceausescu, die het land al decennialang terroriseerde. Hij liet zich echter niet zo maar vreedzaam van de macht verdrijven en liet in Timisoara, waar het allemaal begon, en in de hoofdstad Boekarest bloedbaden aanrichten door zijn gevreesde geheime politie Securitate.Het was de protestantse dominee Laszlo Tökes, een etnische Hongaar, zoals er veel zijn in de regio van Timisoara, die de protestbeweging op gang trok. Het regime wilde de kritische predikant de mond snoeren, maar duizenden mensen gingen rond zijn huis staan om zijn aanhouding te beletten. De massa slaagde er zelfs in de ordetroepen te verdrijven en hun waterkanonnen te slopen.Maar dan kwam het schietbevel uit Boekarest. Eerst schoten het leger en de Securitate samen op de bevolking, maar na enkele dagen kozen de strijdkrachten de kant van het volk. Duizenden betogers durfden het in Boekarest aan om Ceausescu uit te jouwen toen hij met een toespraak van op een balkon zijn macht probeerde te redden. Zijn antwoord was een van de laatste stuiptrekkingen van zijn regime: hij liet zijn leger en de Securitate willekeurig in de samengestroomde bevolking schieten.In 1989 zijn er meer dan duizend doden gevallen in Roemenië. Het was het eerste en enige bloedvergieten in de Oost-Europese revoluties die het hele continent hebben veranderd. Het Roemeense volk heeft zich via een bloedige machtswisseling gewroken op de dictatuur van het Genie van de Karpaten en heeft Ceausescu en zijn vrouw Elena na een schijnproces op kerstdag 1989 laten executeren.Daarmee was de cirkel rond en was er van een communistisch deel van Europa geen sprake meer. Het volk van Midden-Europa had van 1989 zijn jaar gemaakt en neen gezegd tegen het systeem van leugens om “in waarheid te leven”, zoals Vaclav Havel schreef. In 1989 begon een nieuw hoofdstuk in de Europese geschiedenis. Met veel hoop maar ook met verwachtingen die tot nu toe niet zijn uitgekomen. De ‘bloeiende landschappen’ die toen snel door het Westen werden beloofd, zijn er lang nog niet overal, zoals ik op mijn rondreis heb kunnen zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234