Vrijdag 30/10/2020

David Lynch voor dummy's

Volgende week woensdag komt Inland Empire in de zalen, de nieuwe film van cultregisseur David Lynch. Drie uur mysterie, strijkende konijnen, dubbelgangers en alternatieve realiteiten. Om u toch niet helemaal ongewapend in die wondere wereld te laten binnenstappen, maken we Lynch' trukendoos alvast een klein beetje open.

Door Geert Zagers

"De waarheid is dat ik niet weet wie ik speelde" en "Ik kan onmogelijk vertellen waar de film over gaat en ik weet ook niet of David Lynch dat kan." Mocht u geen jota van Inland Empire verstaan, u bent niet de enige: ook hoofdacteurs Laura Dern en Justin Theroux tasten in het duister. En - eerlijk is eerlijk - dat zal na deze tien tips wellicht niet anders zijn.

Regel één voor een Lynchfilm: laat een dansende dwerg of een vrouw met een vals been figureren, het liefst in een scène waar geen touw aan vast te knopen is. 's Mans voorliefde voor handicaps is gekend: hier en daar lijken zijn films haast een freakshow, met Elephant Man, een film over een man met een olifantengezicht, als duidelijkste voorbeeld. Laat u echter niet afleiden door zijn bizarre casting. "Iedereen is welkom in mijn films", zegt Lynch "En zo moet het altijd zijn." Niet dat zijn fetisjacteurs, met Michael Anderson (de dwerg uit onder meer Carnivale) als bekendste voorbeeld, zonder respect behandeld worden. Lachen met gehandicapten zit er niet bij. "No way! Het zijn gewoon mensen in deze wereld", aldus Lynch. Alleen lijken ze in zijn wereld toch in iets groteren getale voor te komen.

Regel twee: laat die dwerg vervolgens opdraven in een droom. Het bekendste voorbeeld hier is The Red Room in Twin Peaks, waarin Paul Anderson, met achterstevoren afgespeelde stem, raad geeft aan de dode Laura Palmer. Dromen, met hun eigen logica, zijn cruciaal in Lynch' films. Zo is zowat het hele eerste uur van Mulholland Drive te beschouwen als een droom, en eindigt Wild at Heart met een visioen van een engel die uit de hemel afdaalt en alsnog alles goed laat aflopen. Intensieve pseudo-academische studies onderscheiden twee types dromen: de pastelkleurige, overbelichte wensdromen waarin de wereld één toffe plaats is, bijna regelrecht uit The Wizard of Oz geplukt, en de donkere, masochistische nachtmerries, bevolkt door monsters, smeerlappen en cappuccinospuwende maffiabazen. Variaties op het thema: hallucinaties, schizofrene waanbeelden en masturbatiefantasieën. Of wat dacht u dat de lesbische flirt in de zetel in Mulholland Drive anders was?

Een vervelende karaktertrek van Lynch is zijn voorliefde voor dubbelgangers. Zo speelt Patricia Arquette twee personages in Lost Highway: eentje met een zwarte, en eentje met een witte pruik. In Twin Peaks mag dan weer het nichtje van Laura Palmer opdraven, die wel heel erg veel op haar vermoorde familielid lijkt, en in Mulholland Drive krijgt ieder personage halverwege de film een andere naam. Zo mogelijk nog vermoeiender wordt het wanneer Lynch verschillende acteurs hetzelfde personage laat spelen. Zo kruipen in Lost Highway zowel Bill Pullman als Balthazar Getty in dezelfde rol, met een gedaanteverwisseling in de gevangenis als onverklaarbaar hoogtepunt. Een gouden tip: veelal gaat het hier om alter ego's, die een ander aspect van de persoonlijkheid van het personage vertegenwoordigen. Desalniettemin bijzonder frustrerend, en dat is in Inland Empire niet anders. Volgens voorzichtige schattingen speelt Laura Dern vier verschillende personages, telkens in een andere wereld én met een andere partner.

Tweede irritante karaktertrek: Lynch speelt graag met de grens tussen fictie en realiteit, met ingewikkelde film-in-filmconstructies tot gevolg. Zo blijken hele scènes uit Inland Empire plots televisie-uitzendingen te zijn, waarnaar een personage zat te kijken, of roept er halverwege een emotionele dialoog wel iemand 'Cut!'. De kijker op het verkeerde been zetten: het is een hobby. Wees dus op uw hoede. Een ander spelletje: toneelvoorstellingen in de film. Denk maar aan het theater in de radiator in Eraserhead of Club Silencio in Mulholland Drive.

Steeds terugkerend in zijn oeuvre: lange shots van vintage telefoontoestellen, nacht- en staanlampen en gordijnen. Niet geheel betekenisloos, aldus Lynch zelf. Zo stak er bij de dvd-release van Mulholland Drive een extra schijfje met daarop 'David Lynch's 10 Clues to Unlocking This Mystery', waarop Lynch prijsgaf dat een rode nachtlamp erop wees dat de scène zich niet in een droom afspeelde. Telefoons gebruikt hij dan weer vaak als overgang tussen verschillende realiteiten. Mijmer echter niet over elk detail. Achter zijn fetisj voor gordijnen, het liefst in rood velours, is bijvoorbeeld minder te zoeken. "Ik hou gewoon van gordijnen. Geen idee waarom."

"Er is geen wc-papier in het toilet." "Het staat onder de lavabo." Neergeschreven lijkt het een banale conversatie, maar laat tussen ieder woord een pauze van een aantal seconden, en haal alle emotie uit de stemmen, en plots heb je een dialoog waar het mysterie en de spanning van afdruipen. Prop je hele film hiermee vol en alles lijkt een betekenis te hebben. Ietwat ongewone conversaties zijn altijd al het handelsmerk van Lynch geweest. Zo stond een mogelijke financier, een vriend van regisseur Terence Malick, halverwege de testvisie van Eraserhead op, luid roepend: "Mensen gedragen zich zo niet! Mensen praten zo niet! Dit is bullshit!" En weg was hij.

"Tachtig procent van de sfeer van mijn films komt door de geluidsband", liet Lynch ooit optekenen, en ongelijk heeft hij niet. Haast voortdurend zit er een laag basgezoem in zijn films, vergelijkbaar met het geluid van een vrachtschip of een radiator. Lynch fabriceert zijn gezoem zelf, samen met vaste componist Angelo Badalamenti: hij vervormt lage synthesizerklanken, speelt ze achterstevoren af en haalt ze door een geluidseffectenmolen. Een kleine tip: als het gezoem opduikt, zitten we meestal in een droom of hallucinatie: Lynch heeft de bastoon ooit het geluid van een verstoorde persoonlijkheid genoemd. Al zijn er ook andere interpretaties mogelijk. Ten tijde van Eraserhead waren er geruchten dat de drone, op ultralage frequentie, het onderbewustzijn van de kijkers beïnvloedde, met een ongemakkelijk en zelfs misselijk makend gevoel als gevolg. U bent gewaarschuwd.

Sinds het licht onbegrijpelijke Twin Peaks, waarin hij onder meer een vrouw met een blok hout onder de arm, een dictafoon genaamd Diane en een agent met een obsessie voor koffie en kersentaart liet opdraven, heeft Lynch de naam een absurd regisseur te zijn. Een imago dat de man cultiveert. Homer Simpson verwoordde het nog het best, in een Simpsonsscène waarin hij agent Cooper met een eenhoorn ziet dansen: "Briljant! Maar ik heb geen idee waar het over gaat." Kortom, Lynch altijd even serieus nemen, is nergens voor nodig. Te oordelen naar de strijkende konijnen en het model met één been, is dat in Inland Empire niet anders. Niet dat Lynch zijn grenzen niet kent. Zo knipte hij een scène uit Blue Velvet waarin de barvrouw haar tepels in brand steekt met een lucifer en roept: "Deze keer ga je helemaal opbranden, motherfucker!" Kwestie van de goegemeente niet te hard te shockeren.

Afgezien van het mysterie van het verloren oor uit Blue Velvet en de onverklaarbare gedaantewisselingen in Lost Highway gaan Lynch' films in de eerste plaats over relaties. En hoe die verkeerd kunnen aflopen: overspel (Lost Highway), een ongewenst kind (Eraserhead) of een fatale lesbische romance (Mulholland Drive). Probleem is echter dat Lynch die problematiek steevast maskeert met absurde humor, geweld en - van tijd tot tijd - gore seks. Wereldberoemd werd de scène in Blue Velvet waarin een dolgedraaide Dennis Hopper zich met een glas bourbon in de ene hand en een fles helium in de andere, vergrijpt aan Isabella Rossellini, met de gevleugelde woorden 'Baby wants to fuck'. Pikant detail: Hopper beweerde dat hij de rol van Frank Booth niet speelde, maar Frank Booth was. In Eraserhead dan weer moet Henry de kip aansnijden, die plots verdacht veel trekjes van een vrouw in compromitterende positie krijgt, zeker wanneer zijn schoonmoeder orgastisch begint te kreunen. Freudianen zouden er wel raad mee weten.

Bij een goede mysterieuze film hoort een goede mysterieuze titel, en dat is Lynch' nieuwste niet anders. Met Inland Empire, een residentiële wijk in Los Angeles, zet hij de traditie verder om zijn films naar een plaats te noemen, zoals hij eerder al deed met Mulholland Drive, een straat in Hollywood. Enig probleem: buiten een vage referentie komt de naam Inland Empire amper in de film voor. De film speelt zich namelijk grotendeels in Polen af. Voor u zich suf piekert over waar die titel dan vandaan komt - een verwijzing naar het innerlijke rijk van de mens? - kunt u zich beter richten op Lynch' eigen uitleg. "Ik hou van het woord 'Inland'. En ik hou van het woord 'Empire'." En daarmee is de kous af.

Inland Empire, vanaf 7/2 in de bioscoop

Lynch altijd even serieus nemen, is nergens voor nodig

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234