Dinsdag 22/10/2019

Interview

David Criekemans (UA): ‘Turkije brengt ook onze veiligheid in gevaar’

Turks president Recep Tayyip Erdogan. Beeld AFP

Het Turkse offensief in Noord-Syrië dreigt naast een humanitair drama voor de Koerden ook terreurbeweging Islamitische Staat en Syrisch president Assad weer zuurstof te geven. EU en NAVO moeten daarom nu een vuist maken, stelt professor internationale relaties David Criekemans (UA). ‘Als we zwak reageren drijft Erdogan zijn zin door. Als we dreigen met economische sancties of het intrekken van het NAVO-lidmaatschap moet Turkije twee keer nadenken.’

In Noord-Syrië rukten Turkse troepen en Turkmeense milities donderdag verder op. Erdogan beweert een ‘veiligheidsbuffer’ te willen instellen langs de volatiele grens en verdrijft er daarom de Koerdische bevolking en hun SDF-strijders, een belangrijke bondgenoot in de strijd tegen IS.

Wat is het strategische doel van president Erdogan?

Criekemans: “Erdogan wil verhinderen dat de Koerden in noordelijk Syrië en noordelijk Irak, en de 14 miljoen Koerden in Turkije het idee krijgen dat hun lotsbestemming gezamenlijk is. Vergeet niet dat de Koerden na de nederlaag van het Ottomaanse Rijk in WOI al autonomie zijn beloofd in 1920, in het Verdrag van Sèvres. De Turken wisten dat te verhinderen en kregen hun huidige grenzen in het Verdrag van Lausanne, in 1923. Erdogan ziet nu een window of opportunity om een permanente aanwezigheid te hebben in noordelijk Syrië, een situatie die hij wil verzilveren nu het eindspel van de Syrische oorlog is ingezet. Concreet wil hij een buffer ontvolken en daar soennieten en Turkmenen vestigen, die een demografische wig zouden drijven tussen het Turks- en Syrisch-Koerdisch gebied.”

De VS lieten de Koerden vallen. Bestaat de kans dat de Koerden nu een pact moeten sluiten met het Syrische regime en hun Russische bondgenoten, die hen langs de andere kant bedreigen?

“Puur tactisch kunnen de Koerdische SDF niet op tegen het Turkse lucht- en artillerie-overwicht. Het is dus niet onrealistisch dat ze communicatielijnen gaan openen met Syrisch president Bashar al-Assad. Hij zal dat wellicht verwelkomen omdat ze met een verzwakte onderhandelingspositie aan tafel moeten komen. Eerder dan autonomie zal het dan over het overleven van de Syrische Koerden gaan. De grote vraag is hoe de Russen gaan reageren. Poetin leek het Turkse offensief eerst te tolereren maar Moskou gaf vandaag toch tegengas.”

Deelt u de vrees van OCAD dat IS-strijders, onder wie tientallen Belgen en hun families, in deze chaos kunnen ontsnappen uit kampen waar ze door Koerden worden bewaakt?

“Ja, absoluut. We hadden al veel vroeger de Belgische IS-strijders naar hier moeten overbrengen. We zijn heel dubbelzinnig geweest door ze ver van ons bed te willen houden. Zoals OCAD terecht stelde: daar is het niet controleerbaar.”

Komt IS dan als lachende derde uit deze strijd?

“Het gevaar is groot. Nog niet alle IS-gebied was veroverd, er waren nog verzetshaarden ten oosten van Palmyra en de Eufraat-rivier, en de situatie in gevangenissen met IS-strijders is precairder dan ooit omdat ze nu geen Koerdische prioriteit meer zijn. Ook het Turkse leger zal wellicht niet kunnen verhinderen dat er IS-strijders op vrije voeten komen. IS alludeert daar in zijn propaganda al op. Onze politici moeten volgens mij hieruit durven besluiten dat Turkije met zijn offensief de veiligheid van de Europese partners in gevaar brengt.”

Twee beruchte Britse IS-strijders zijn door het VS-leger uit een Koerdische gevangenis in Syrië weggehaald en naar het buitenland gebracht, vermoedelijk Irak. Moeten België en andere EU-lidstaten hun IS-strijders ook ophalen of verplaatsen?

“Op zich is dat een goed idee maar alvast België is gezien zijn beperkte capaciteiten vandaag slecht geplaatst om zoiets alleen te doen. Het gremium om daarover te praten is het Europees Militair Comité. De Fransen zouden het best geplaatst zijn om zo’n Europese exfiltratie-operatie te leiden.

“Frankrijk zou zelfs een breder politiek signaal kunnen geven aan Erdogan door extra militair materieel naar de regio te sturen. Een kleine aanwezigheid die luid kan communiceren – ‘o wee als je ons raakt!’ – kan volstaan om Erdogan af te schrikken, zoals er eerder ook Amerikanen in Koerdisch gebied waren. Dat zijn wel hoge risico-operaties. De vraag is dan ook of er politieke bereidheid is bij Macron. Hoe dan ook is elk uur er nu een te veel. De situatie op het strijdtoneel verandert razendsnel. We hebben geen tien dagen om over zoiets te denken.”

Welke hefbomen zijn er nog om Turkije op andere gedachten te brengen?

“Erdogan is ons nu aan het testen. Alles hangt af van onze reactie in Europees en NAVO-verband. Als we zwak of verdeeld reageren, zal hij zijn offensief zover mogelijk drijven. Als we zeer zwaar reageren, met economische sancties of dreigen met het intrekken van het NAVO-lidmaatschap, zie ik Turkije wel twee keer nadenken.”

België zit in de Veiligheidsraad als niet-permanent lid. Wat kan de V-Raad nu concreet doen?

“Ze gaan eerst in consultatie, achter gesloten deuren. Over Syrië wordt aan harde machtspolitiek gedaan door de grootmachten. Het zou volgens mij nuttiger zijn om voor de draaiende camera te verklaren dat Erdogan niet te ver mag gaan. ‘Name & shame’ blijft loutere symboolpolitiek maar is toch een vorm van een drukkingsmiddel.”

David Criekemans. Beeld rv

Wat kan men er doen om nieuwe ontheemden- en vluchtelingendrama’s te voorkomen?

Nu is het vooral belangrijk dat internationale organisaties hun werk kunnen blijven doen in Noord-Syrië. In de schoot van de V-Raad wordt de humanitaire situatie daarom best als apart luik behandeld. De situatie van ontheemden in Syrië en de vluchtelingen daarbuiten is nu al extreem slecht. Ook hier spelen wij te veel een ver-van-ons-bedshow. Deze problemen kunnen snel dichterbij komen. Zo worden we als Europa door Turkije gechanteerd. We sloten eerder een vluchtelingenakkoord met Erdogan. Hij kan dit elk moment opzeggen en dreigde al 3,9 miljoen Syrische vluchtelingen op zijn grondgebied onze richting uit te sturen.”

Dit Turkse offensief was niet mogelijk geweest zonder de omstreden terugtrekking van VS-troepen door president Donald Trump. Is dit het einde van een tijdperk voor de VS in het Midden-Oosten?

“De VS willen een wereldmacht zijn. Tegelijk wil Trump af van ‘nutteloze oorlogen’. Naar zijn Republikeinse achterban toe kan je dit standpunt begrijpen. Alleen hangen daar gevolgen aan vast. Als de VS troepen terugtrekken, gaan anderen hun plaats innemen. Naast de regionale macht Turkije zullen nu grootmachten als Rusland en China opportuniteiten zien om elk machtsvacüum dat de VS achterlaten in te vullen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234