Vrijdag 15/11/2019

Interview

David Criekemans: ‘Onze veranderde energiekeuzes spelen een grote rol in de Iran-crisis’

David Criekemans. Beeld wim kempenaers

De Iran-crisis gaat niet enkel over een neergeschoten drone en aanvallen op olietankers. ‘Het echte verhaal is dat een aantal landen zich door de klimaatopwarming opnieuw aan het positioneren zijn’, zegt professor internationale politiek David Criekemans.

De spanningen tussen Iran en de Verenigde Staten blijven oplopen. Afgelopen weekend raakte bekend dat de VS als vergelding voor het neerhalen van een van hun drones een cyberaanval uitgevoerd hebben op de antiluchtafweersystemen van de Iraanse Revolutionaire Garde. Alweer een nieuw element in een zeer ontvlambare situatie waar de wereld met ingehouden adem naar kijkt. Maar volgens professor internationale politiek David Criekemans (UAntwerpen) is niemand uit op een gewapend conflict. “Wat Donald Trump écht wil, is een nieuwe Iran-deal. Die omvat niet alleen een nucleaire deal en afspraken over het raketprogramma, maar ook over de zogenaamde regionale invloed van Iran.”

Wat bedoelt u daar precies mee?

“Sinds de inval van de Amerikanen in 2003 in Irak is Iran altijd aan de winnende hand geweest in de regio. De sjiieten hebben stelselmatig meer invloed gekregen. Bovendien voert Trump niet alleen een anti-Obama-beleid maar bekijkt hij de regio ook helemaal anders dan zijn voorganger. Obama zag Saudi-Arabië als promotor van het soennitische radicalisme. Zijn Iran-deal van 2015 was een poging om Iran opnieuw te laten deelnemen aan het geopolitieke spel. Iran kreeg meer economische middelen omdat het zijn olie kon verkopen en zo een contragewicht bieden tegen Saudi-Arabië.

“Trump heeft dat geopolitieke spel helemaal omgedraaid. Een van zijn eerste beleidsdaden op vlak van buitenlands beleid was net een gigantische wapendeal met Saudi-Arabië. Zo is Trump in lijn met de buitenlandse politiek van Israël, die anti-Iran is. Wat hem in dank wordt afgenomen door een groot deel van zijn kiezers, de evangelisten in de Amerikaanse Biblebelt. Er zit dus een electorale strategie achter.”

Welke gevolgen kan de Irancrisis hebben voor ons land?

“Iran produceerde 2 miljoen vaten olie per dag en kondigde aan dat naar een half miljoen terug te brengen. Saudi-Arabië zegt dat te zullen compenseren door meer olie te produceren, maar het opvoeren van de productie gaat traag. Dat doen ze bewust, om de olieprijs naar omhoog te duwen. Voor ons betekent het vooral dat de olieprijs zal stijgen.

“Bovendien gaat het algemene klimaat in de regio zeer sterk achteruit en dreigen de crisissen in de regio aan elkaar gekoppeld te raken. Als het zou leiden tot een gewapend treffen tussen Iran en de VS, dan heeft Iran niets te winnen met een symmetrische oorlogsvoering – het leger van het ene land vecht tegen dat van het andere. Iran zal voor asymmetrische oorlogsvoering kiezen, wat betekent dat ze in Jemen of Irak, waar veel Amerikaanse militaire activiteit is, kunnen terugslaan. Of tegen Israël of zelfs Syrië. Dan is plots de hele regio het front.”

Een Amerikaanse drone. Beeld AFP

Hoe groot schat u de kans dat het volledig escaleert?

“We zien toch op bijna wekelijkse basis incidenten. Het gevaar is miscalculatie: dat de ene denkt dat de andere zal aanvallen en zo misschien een beslissing neemt met zware gevolgen. Zoals we vorige week bijna zagen.

“Trump zit vast in zijn redenering: ‘We gaan de sancties opvoeren en het regime verder onder druk zetten, dan zal het Iraanse volk zelf het heft in handen nemen tegen de aya­tol­lahs.’ Zelf geloof ik daar niet in. Hoewel we signalen krijgen dat de aya­tol­lahs niet zo populair zijn, is er veel kans dat de bevolking zich achter de leiders schaart.

“We mogen niet vergeten dat de toestand in Iran zelf ook ingewikkeld is. De sancties hebben er een contraproductief effect. De hervormingsgezinden, zoals Hassan Rouhani, worden politiek steeds meer buitenspel gezet. De Iraanse Revolutionaire Garde, onder rechtstreeks commando van ayatollah Khamenei is het heft in eigen handen aan het nemen. Volgens sommige commentatoren zit de garde achter de aanvallen op de olietankers, al zijn daar geen bewijzen van.”

Anderen wijzen in de richting van de Saudische inlichtingendiensten. Is dat volgens u een mogelijkheid?

“We zullen het wellicht nooit weten, maar het is een plausibele piste. In Saudi-Arabië wordt 80 procent van de economie gelinkt aan olie. Hoe groot de oliereserves nog zijn, is het best bewaarde geheim van het koninkrijk. Maar hoewel er de komende tien jaar nog veel olie zal nodig zijn, zal aardgas meer en meer de basis worden waarop machtsrelaties uitgetekend worden. Dat komt door de klimaatverandering en de bijhorende keuzes die we maken. Aardgas is minder vervuilend dan olie.

“De grote gasproducenten zijn vooral Iran en Qatar, maar ook Israël. Wellicht zijn er ook voor de kust van Syrië gasvelden. Dat betekent dat de hele regio compleet aan het veranderen is. Het businessmodel van die landen is aan het veranderen en de Saudi’s hebben er alle baat bij om de Iraniërs stokken in de wielen te steken. Door Iran af te remmen, winnen ze tijd om hun economie te diversifiëren.”

Is de Iran-crisis dan geen puur militair verhaal, maar veeleer een geo-economisch?

“Inderdaad. Wat we hier zien is een grote machtsstrijd achter de schermen tegen een achtergrond van een wereld die geo-economisch en geopolitiek heel snel aan het veranderen is. Iedereen is daarin zijn positie aan het zoeken.”

“Het in Israël gevonden aardgas wordt gebruikt om elektriciteit op te wekken. Maar vanaf volgend jaar zal het land break-even draaien en gas kunnen exporteren. In die gasvelden zit een Amerikaanse firma, Nobel Energy. Dus ook de Amerikanen hebben economische belangen die ze willen verdedigen en maximaliseren. Net als de Russen, die willen in de regio aanwezig zijn om alles ‘in goede banen te leiden’, zodat er niet al te veel concurrentie is voor Gazprom. Dat speelt allemaal mee op de achtergrond.

“Als wij andere keuzes maken om klimaatredenen, dan heeft dat grote geopolitieke gevolgen voor de machtsverhoudingen in die regio. Je ziet dat alles met alles gekoppeld is.”

Hoe ziet u dit evolueren?

“Als alle partijen blijven doen wat ze doen, kan dat tot meer miscalculaties leiden. Dat kan gevaarlijk zijn. Maar als Trump een nieuwe deal met Iran wil, waar ik nog altijd van uitga, dan moet hij openingen laten. Je merkte dat afgelopen weekend. Trump vertelde dat de Amerikanen ook een verkenningsvliegtuigje hadden dat langs ongeveer dezelfde route vloog als de neergeschoten drone. Volgens hem hadden de Iraniërs dat vliegtuig in het vizier en hebben ze het niet neergehaald. Trump noemde dat een hoopvol teken. Een volgende stap is wellicht dat de VS een deeltje van de sancties afbouwen en dan kijken hoe de Iraniërs reageren. Zo kan het mogelijk tot een de-escalatie komen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234