Maandag 19/04/2021

'Dat vrouwelijke personage, mijn god, wat moest ik daarmee!'

De Brit Aidan Chambers schrijft klassiekers voor de jeugd

Annelies Beck interviewt Aidan Chambers. Acteurs Robby Cleiren, Sofie Sente & Pieter Embrechts stellen het boek voor. De avond is gratis toegankelijk, inschrijven voor 5 november via e-mail naar chambers@wpg.be.

12 november, 19.30 uur, Auditorium Lamote, Van Beethovenstraat 8, 2800 Mechelen.

Aidan Chambers praat over zijn jeugdromans. Fien Sabbe vraagt honderduit.

10 november, 11.30 uur, Themis.

De Britse auteur en literatuurtheoreticus Aidan Chambers zorgde bij het verschijnen van Je moet dansen op mijn graf in 1985 voor een kleine aardverschuiving. De stilistische nauwkeurigheid, de aandacht voor compositie en de overtuigende karaktertekening waren toen nog niet vaak vertoond in de jeugdliteratuur. Met Dit is alles zet hij een punt achter zijn cyclus van zes adolescentenromans. Dit 800 pagina's dikke Hoofdkussenboek van Cordelia Kenn werd een soort synopsis van wat voorafging.

Door Annemie Leysen

'Dit is alles ligt intussen al een eind in het verleden. Ik begon eraan in 1999 en het verscheen in het Engels in 2005. Het is altijd weer moeilijk om zo'n boek achter je te laten. Bij dit verhaal ben ik emotioneel erg betrokken. Ik ben heel blij met de prachtige Nederlandse vertaling. Geen sinecure, lijkt het me, en een hele investering van de uitgever. De lage landen liggen me na aan het hart. Mijn boeken worden nu zelfs meer in Vlaanderen gelezen dan in Nederland. Dat merk ik ook aan het aantal Vlaamse bezoekers van mijn website. Ik ben hier een beetje tot de canon gaan behoren. Van Je moet dansen op mijn graf verscheen net nog een nieuwe editie. Dat is inmiddels bijna een klassiek boek geworden. Die roman betekent nog steeds heel veel voor me. Het is een sleutelboek, een soort referentiepunt in de jongerenliteratuur, zeg maar. Met Dit is alles ben ik ook in de wolken. Ik ben er trots op en ik hou zielsveel van mijn personage, Cordelia. Het overkomt me niet vaak, dat de uiteindelijke realisatie ook klopt met het originele concept. En het is helemaal geworden wat ik wilde."

De titel, Dit is alles, suggereert dat u het nu allemaal wel gezegd en geschreven heeft. Is dat zo?

"Helemaal uitgeschreven ben ik nog niet, hoor! Je kunt die titel op verschillende manieren begrijpen. Ik wilde Cordelia laten zeggen dat dit alles was wat ze over zichzelf te vertellen had. Maar je zou hem ook kunnen interpreteren als: dit is alles wat je moet weten over het leven. Wat écht van belang is, zit er in. Bovendien vat het boek alles samen wat ik in mijn vorige boeken heb geschreven. Een soort optelsom van mijn romans, dus. Alles komt hier samen. Daar werkte ik heel bewust naartoe."

Voor het eerst voert u een vrouwelijke protagonist op. In een interview uit 1993 voor deze krant zei u nog: 'Ik zou geen boek kunnen schrijven met een meisje in de hoofdrol, omdat ik niet weet wat er in een meisjeshoofd omgaat tijdens de puberteit.'

"Na mijn vorige boek was ik wat down en moe. Even dacht ik dat ik niets meer toe te voegen had. En dan dat vrouwelijke personage dat al in mijn hoofd zat... mijn god, wat moest ik daarmee! Veertien jaar geleden had ik het inderdaad onmogelijk kunnen schrijven. Maar als je de zes boeken van de cyclus in volgorde naast elkaar legt, dan merk je onwillekeurig een duidelijke lijn. Die gaat van een uitgesproken mannelijke toon over naar een vrouwelijke. De protagonist in mijn laatste boek moest dus wel een meisje worden. Ik was bang dat het me niet zou lukken. Vreemd genoeg bleek het erg makkelijk te gaan. De voorbije jaren evolueerde ik naar een soort 'grootvadertype'. De verhouding tussen grootvaders en kleindochters is helemaal anders dan die tussen vaders en dochters. Met kleindochters heb je andere gesprekken. Ze vertellen je dingen die ze nooit aan hun vaders kwijt zouden willen. Voor dit boek praatte ik vaak en veel met jonge meisjes van Cordelia's leeftijd, tussen vijftien en negentien jaar oud. Erg intieme gesprekken waren dat, over dingen waar ik als man geen idee van had. Over menstruatie bijvoorbeeld. Masturbatie bleek taboe te zijn. Jongens praten daar veel vrijer over. Daarvoor ging ik dan maar te rade bij oudere vrouwen; die hadden daar geen probleem mee. Door al die gesprekken had ik heel wat materiaal verzameld waarmee ik aan de slag kon en dat ik naar mijn hand kon zetten. Toen ik Je moet dansen op mijn graf schreef had ik al ondervonden dat je ook in jezelf moet spitten, om dingen boven te halen waarvan je nooit had vermoed dat ze er zaten. Dat deed ik ook nu weer. Ik ging bij mezelf op zoek naar het soort meisje dat ik had kunnen zijn. Cordelia was zo iemand. Ze staat erg dicht bij me. Ik vond het niet moeilijk me voor te stellen hoe ze zou zijn, en waarom ze doet wat ze doet. Ze is de dochter die ik nooit had. Daar komt dat gevoel van gemis, van verlies al boven, zie je... En dan was de naam gauw gekozen. King Lears Cordelia is toch het prototype van de 'verloren dochter'?

"Ik droeg het boek op aan Anthea Church, directrice van een oude Engelse meisjesschool. Het waren haar oudste leerlingen die me hebben ingewijd in de 'vrouwenzaken' die ik nodig had. Anthea hield nauwkeurig in de gaten of ik nog op het juiste vrouwelijke spoor zat, terwijl ik schreef. Haar studenten hebben het boek achteraf ook gelezen en geanalyseerd. Fascinerend was het, wat zij erin vonden.

"Vreemd genoeg zien mannen van middelbare leeftijd er niks in, in dit boek. Meer nog, ze vinden het ronduit slecht. Te veel seks, zeggen ze. Ik vermoed dat ze zich op de ene of andere manier bedreigd voelen door die sterke Cordelia. Zo iemand zijn ze niet gewend. Misschien vragen ze zich wel bang af of hun eigen dochter ook zo in elkaar zit. En dat lijkt hen geen prettige gedachte."

Cordelia is wel een erg complex personage. Assertief en onzeker tegelijk. En ze heeft uitgesproken literaire ambities.

"Ze is behoorlijk sterk, hoor. Maar ook heel zwak en kwetsbaar. Ze blijft niet gespaard. Ga maar na: ze verliest haar moeder op jonge leeftijd, haar geadoreerde tante én toeverlaat trouwt met haar vader. En dan haar turbulente amoureuze avonturen... Niet evident, toch? En ondanks alles is ze erg veerkrachtig, net als de meeste jonge vrouwen vandaag, overigens. Hoe die zich gedragen, hoe ze met mannen omgaan. Heel stevig, vind ik ze. Dat merkte ik tijdens al mijn gesprekken. Binnenin zitten ze nog steeds met heel wat in de knoei en zijn ze al even getourmenteerd als hun voorgangsters. Als het over hun vriendjes gaat, bijvoorbeeld. Dat vind ik fascinerend. Ze zijn krachtiger omdat ze zich bewust zijn van een hoop dingen én omdat ze erover kunnen spreken.

"Cordelia wil dichter worden en ze is bezeten door Shakespeare. Als je het nagaat zijn al mijn romanfiguren 'schrijvers'. Ze moeten allemaal opschrijven wat hen overkomt. Cordelia heeft échte ambities in die richting. Dat is anders."

Uw boek gaat ook over het schrijverschap. Net als in uw vorige romans experimenteert u uitvoerig met allerlei vormen en stijlen.

"De thematiek van het schrijven boeit me enorm. Wat het voor ons en met ons doet. 'Zwanger' is het eerste woord in het boek, en het vat meteen ook de hele roman samen. Cordelia is zwanger van een kind maar ze is tegelijk zwanger van een boek. Na al de kwetsuren, al de trauma's die ze heeft opgelopen ervaart ze die dubbele 'verwachting' als bevrijdend. Ze schrijft dat boek als een cadeau voor het kleine wezen dat haar heeft verlost. Ze wil haar kind het boek geven wanneer het zestien zal zijn, precies de leeftijd waar zij zelf over schrijft. Door het schrijven brengt ze weer orde op zaken. Dat is toch wat taal kan doen: de chaos beheersen, de dingen op een rij zetten?

"De structuur van mijn roman is gebaseerd op het Japanse Hoofdkussenboek. Die vorm vond ik heel toevallig. Op een avond zag ik Peter Greenaways film, The Pillow Book, een hommage aan het Japanse verhaal Makura no soshi van Sei Shonagon uit de tiende eeuw. Een meesterwerk uit de Japanse literatuur. Prachtig! Zo'n hoofdkussenboek bevat allerlei bits and pieces, korte notities en observaties over het leven van alledag. Een erg losse structuur, dus, een heerlijke vorm waarin je van alles kwijt kunt en waar je eindeloos mee kunt spelen. En daar hoort nu eenmaal poëzie bij. Meisjesgedichten in dit geval. Poëzie is wel het meest complexe en ultieme wat je met taal aan kunt, natuurlijk. En precies dat wil Cordelia. In de Engelse versie noemt ze die probeersels 'mopes', een anagram van 'poems'. 'To mope' betekent ook 'klagen'. Haar gedichten zijn vaak klaagzangen. (In de Nederlandse vertaling heten ze 'dichtsels'; AL.) In het boek zitten verschillende manieren van schrijven en ook visuele voorstellingen. Een diagram, een tekening, een foto. Poëziecitaten, lijstjes, prozafragmenten, de eigen poëzie van het meisje en de essays die ze voor haar geadoreerde lerares schrijft; en ook e-mail- en gsm-berichten. Alles wat je maar kunt bedenken."

De ingenieuze compositie vraagt wel heel wat van de lezer. Elk van de zes boeken in Dit is alles kreeg een eigen kleur en structuur mee. Een hele klus om alles te ontwarren.

"De kleuren hebben telkens alles te maken met de inhoud. In 'De rode kussendoos' bijvoorbeeld draait het allemaal om passie, om de eerste seksuele ervaringen. Het is ook helemaal als Hoofdkussenboek uitgewerkt, met korte passages die tussen het verhaal verweven zitten, maar dan alles netjes geordend. In boek twee, het 'groene', wat naar aarde en lente verwijst, moet de lezer zelf uitmaken hoe hij de zaak zal organiseren: op de linkerpagina's krijg je korte 'pillowbook' fragmenten, terwijl de verhaallijn op de rechterbladzijden doorloopt. Je kunt dus op drie manieren lezen. Er is wel een subtiel verband tussen de twee versies. Stel je twee orkesten voor die afzonderlijk spelen, en er samen toch iets harmonieus van moeten maken, zoiets. Ik hou van de 'technologie' van het schrijven. Lezers worden daar weleens nerveus van, van die verantwoordelijkheid, die opdracht die ze krijgen. Ik laat hier de helft van het werk aan de lezer over. Een beetje zoals Laurence Stern in Tristram Shandy dat deed. En zo probeer ik telkens weer een nieuwe vorm uit: opsommingen, lijstjes, korte scènes. Heel boeiend is het, om alles op de juiste plek te krijgen!"

Cordelia brengt heel wat thema's aan de orde in haar boek. Seksualiteit in alle soorten, literatuur, zen, verlies en verlangen. Er is heel wat te behappen?

"Seks en spiritualiteit horen bij het tienerleven. Daar kun je niet aan voorbijgaan. Jongelui denken serieus na over die dingen. Julie Martin, Cordelia's lerares, leert haar de kunst van de zenmeditatie kennen, terwijl vriendje Will Blacklin en de oudere Edward haar in de passionele liefde initiëren. Julie en Cordelia laveren een beetje tussen een moeder-dochter- en een lesbische relatie in. Ik vind het fascinerend hoe mensen elkaar uitkiezen en op die manier een soort eigen familie samenstellen, waar bloedbanden niets mee te maken hebben. Dat gebeurt ook op het eind van het boek, na Cordelia's dood. In mijn eigen leven heb ik ook zo'n intieme vader-zoonrelatie met een jongere acteur. Een heel bijzondere vriendschap is dat. Vreemd hoe je mensen kunt 'herkennen' en uitverkiezen. Daar wil ik graag nog eens wat over schrijven. Tenslotte gaan al mijn boeken over mensen die op een bepaald moment beslissingen nemen. Die gaan vaak in tegen de heersende moraal of cultuur, maar ze maken het hen wel mogelijk te zijn wie en hoe ze echt willen zijn."

Mannen van middelbare leeftijd vinden dit boek ronduit slecht. Te veel seks, zeggen ze. Ik vermoed dat ze zich bedreigd voelen door die sterke Cordelia. Zo iemand zijn ze niet gewend. Misschien vragen ze zich wel bang af of hun eigen dochter ook zo in elkaar zit. En dat lijkt hen geen prettige gedachte

Aidan Chambers

Dit is alles. Het hoofdkussenboek van Cordelia Kenn

Oorspronkelijke titel: This Is All: The Pillow Book of Cordelia Kenn

Vertaald door Annelies Jorna

Querido, Amsterdam, 782 p., 27,90 euro.

> Werkte als leraar en was zeven jaar kloosterling in een Anglicaanse kloosterorde.

> Publiceerde over lezen en leesonderwijs.

> Liet zich opmerken door de literaire kwaliteiten van zijn jeugdromans (onder meer De tolbrug, Je moet dansen op mijn graf, Niets is wat het lijkt).

> Werd in 2002 bekroond met de H.C. Andersen Award.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234