Woensdag 12/05/2021

Dat tikkeltje méérDirk Pauwels

Wonderlijk toch hoe eeuwenoude sjamanenwijsheden zich moeiteloos plooien naar de eisen van de tijd

Carlos Castaneda

De lessen van don Juan, De Bezige Bij, Amsterdam, 1972 (1998), 267 p.

Vanwege de adolescentie, de meno- en penopauze, of de sleur die zich daartussen uitstrekt, stellen we ons wel eens de vraag: 'Is dit alles wat er is?' Literatuur die naam waardig, beantwoordt deze vraag meestal bevestigend. In het beste geval heeft ze daar trefzekere woorden of mooie gedachten voor over. Er bestaat echter ook een genre dat blijft beweren dat er méér is. Diepere ervaringen, hogere dimensies, onaangeboorde bronnen van inzicht aan gene zijde van wat je kunt zeggen of denken. New age kortom, de dienstverlenende sector die eerder dan onze redelijkheid, onze wens te geloven aanspreekt.

Hoewel de wijsheden die hij verkoopt vaak ouder zijn dan de schriftcultuur, is new age een betrekkelijk jong literair fenomeen. Je kunt voorlopers zoeken in de negentiende-eeuwse theosofie en het occultisme, maar het new-ageboek als een doe-het-zelfgids voor de spirituele knutselaar beleefde zijn steile opmars vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw. En het begon allemaal met het succes van De lessen van don Juan van Carlos Castaneda. Sinds dit boek uit 1968 zouden vele jongeren, al dan niet met behulp van drugs of exotische gymnastiekoefeningen, op zoek gaan naar de diepten van de ervaring en de einders van het bewustzijn. De lessen van don Juan presenteert zich als het autobiografische verslag van een bijzondere ervaring. In 1960 maakt Carlos Castaneda, een jonge antropoloog verbonden aan de universiteit van Californië, een studiereis naar de woestijn van Arizona. Hij is vooral geïnteresseerd in geneeskrachtige planten die de indianen van die streek gebruiken. Bij toeval ontmoet hij een expert op dat gebied, don Juan De Matos, een oude Yaqui-indiaan. Al gauw blijkt dat don Juan meer is dan een autochtone botanicus: hij is een brujo, een sjamaan die Castaneda inwijdt in de esoterische kookkunst. Koken met drugs dus: wie De lessen van don Juan leest, leert hoe je peyotl (Lophophora williamsii), jimsonkruid (Datura inoxia) en bepaalde paddestoelen (Psilocybe mexicana) moet bereiden, en welke hallucinaties je na digestie mag verwachten.

Die hallucinaties hebben weinig van doen met roze olifanten of dansend behangselpapier. Je wordt volgens Castaneda niet geconfronteerd met dingen die er niet zijn, integendeel. Nuttig wat psychedelische flora en de weg naar je Diepere Zelf en de Andere Werkelijkheid ligt voor je open. Dat klinkt wat wollig maar toen Castaneda het verslag van zijn ervaringen in 1968 publiceerde bij de University of California Press, was de respons uitermate enthousiast. "De betekenis van Castaneda's studie kan niet worden overschat", schreef de New York Times. Een andere recensent noemde Castaneda zelfs "het belangrijkste spirituele en literaire genie van de recente generaties" en don Juan was "het belangrijkste paradigma sinds Jezus".

Dat Castaneda veel succes had bij de hippies die welig tierden aan de Amerikaanse universiteiten, valt te begrijpen. Zijn debuut bevat vele ingrediënten van de literatuur die toen in de mode was: een pleidooi voor bewustzijnsverruiming dat sinds The Doors of Perception van Aldous Huxley de beatniks inspireerde, een romantiseren van wijsheden van ver weg of lang geleden à la Herman Hesse, en de creatie van een mythische parallelwereld à la Tolkien. Maar niet alleen liefhebbers van escapistische fictie vielen voor De lessen van don Juan. Castaneda had zijn werk als non-fictie aangeprezen, en dat werd ook zo aanvaard. Men zag in hem een vernieuwer van de antropologische wetenschap. Het derde boek dat gewijd was aan zijn ervaringen met don Juan, Reis naar Ixtlan, leverde Castaneda de doctorstitel op. Dat Castaneda de enige was die don Juan ooit had gezien, dat don Juans uitspraken een samenraapsel leken van beetjes Nietzsche, Gurdjieff, tao en zen, dat Castaneda's beschrijvingen van planten bulkten van de onnauwkeurigheden: het was een kniesoor die daarover viel.

In de loop van de jaren zeventig en tachtig zou Castaneda nog een tiental boeken wijden aan de inzichten van don Juan. Psychedelische planten zouden in die werken naar de achtergrond verdwijnen. In zijn autobiografie De actieve kant van de oneindigheid, die vlak voor zijn dood in 1998 verscheen, vertelt Castaneda dat het gebruik van hallucinogene middelen slechts een marginaal onderdeel was van don Juans sjamanisme. Het is de sjamaan vooral te doen om het waarnemen van zuivere energiestromen die de werkelijkheid doorzinderen en bepalen. Door het volgen van de juiste meditatie- en bewegingstechnieken is de ingewijde in staat zijn eigen energiecentrum waar te nemen en te manipuleren. Een juiste toepassing staat borg voor mentale kracht, emotioneel evenwicht, een goede gezondheid en het perfecte gewicht. Wonderlijk toch hoe eeuwenoude sjamanenwijsheden zich moeiteloos plooien naar de eisen van de tijd. Naarmate vele afgestudeerde hippies merkten dat het gebruik van psychedelische drugs moeilijk combineerbaar is met een vaste baan en een stabiele relatie, gingen ze verlangen naar veiliger manieren om aan bewustzijnsverruiming te doen. En alweer wist Castaneda hun verzuchtingen te beantwoorden. Don Juan had hem immers aangeraden het vrije Westen te onderrichten in magische bewegingstechnieken. Tensegrity noemde Castaneda deze technieken, en tot in de jaren negentig verzorgde hij er workshops in, bijgestaan door drie vrouwen die ook door don Juan zouden zijn opgeleid. Die workshops hadden enig succes, al was er ondertussen veel concurrentie van de uit haar voegen barstende new-age-industrie. Toegegeven, als pionier van de new age beschreef ik Castaneda nogal schamper. Dat is niet terecht. Los van de historische lachspiegel waarin je het boek kunt bekijken, treft Castaneda's debuut nog steeds door de nuchtere en precieze stijl. Vaak schipperen new-ageboeken tussen niet hard te maken non-fictie en knullig geschreven fictie, maar dat laatste geldt alvast niet voor De lessen van don Juan. Als je de 'wetenschappelijke' inkleding van het boek laat voor wat ze is - en een en ander niet thuis gaat proberen -, dan wacht je een betoverende werkelijkheid doorzinderd met magisch-realistische fantasieën. Een werkelijkheid tussen wat onze zintuigen registreren en wat onze verbeelding amper achterhaalt: meer hoeft het niet te zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234