Dinsdag 28/01/2020

Dat kleine kreng moet en zal luisteren!

Kinderen kunnen het als de besten, ouders zijn er steeds slechter in: nee zeggen. En wie heeft daar het meeste last van? Tijd om een stand van zaken op te maken van het hedendaagse opvoeden. 'Geen grenzen stellen is een vorm van kindermishandeling.'

Aan de rand van het voetbalveld waar ik op zaterdagochtend moet zijn staat een picknicktafel en aan die tafel zit een gezin. In hun Bugaboo ligt een baby. Die levert weinig problemen op. Ernaast zit zijn broertje van een jaar of vier, en dat is een pittig ding. Het pittige ding moet iets eten, vindt zijn vader, en wel ontbijtkoek. Dat wil het joch niet. Om dat duidelijk te maken, zet hij het op een schreeuwen. NEE! Ik wil geen koek! Ik hoef het niet! Ga weg!!! Hij rent van tafel en gaat iets verderop krijsend tegen een bankje staan schoppen.

De ouders - je ziet de vermoeidheid in hun afgezakte schouders - negeren zijn gegil. Grijp in, denk ik, pak je zoon bij de lurven en zeg: "Houd daar eens onmiddellijk mee op."

Ik geef toe, het is een belachelijk simpele benadering, maar ze heeft eeuwen dienst gedaan en levert nog steeds vaak verrassend goede resultaten op. Maar nee, de ouders schenken appelsap in en doen alsof ze niets horen, terwijl het kind toch op amper drie meter staat te brullen. Ha, nu komt de vader toch in actie. Nou ja, actie. Hij roept nogmaals dat het kind koek moeten eten, en dan, boos opeens: "Iets anders krijg je niet!" Het jongetje schreeuwt harder. Dan krijgt het toch iets anders: een boterham. Door moeder klaargemaakt en door vader overhandigd, waarna het jongetje met een triomfantelijke blik zijn tanden erin zet. Geef hem eens ongelijk.

Zal ik het doen?, denk ik bij mezelf. Zal ik de übertrut in mijzelf bevrijden en me - o, taboe - met de opvoeding van een ander bemoeien? Zal ik vragen: wat heb je je kind hiermee geleerd? Dat het als het maar lang en hard genoeg schreeuwt zijn zin krijgt, toch? Dat iedereen het prima vindt als hij tegen dingen aan schopt? En waarom mocht ie eigenlijk niet meteen een boterham?

Ik doe het niet, natuurlijk, en dat is maar goed ook, want wat hebben die mensen eraan als er opeens een eng mens bij hen komt zitten dat het allemaal beter weet. Niks. Zo goed weet ik het trouwens ook allemaal niet, ik doe natuurlijk ook van alles fout als ouder. Iedereen heeft zijn blinde vlekken.

Veel ouders vinden dat ze zelf goed opvoeden, maar andere ouders niet: die moeten hun kinderen strenger aanpakken en minder verwennen.

"Geef me een páár dagen", zucht een vriendin van me over het dochtertje van haar broer. "In een paar dagen kom ik een heel eind met dat kleine kreng." Het kreng slaapt niet, eet niet - behalve koek en snoep - en het luistert niet naar vaderlief, die de godganse dag naar haar pijpen danst. Nu is de vader in kwestie net gescheiden en zit hij barstensvol schuldgevoel, wat niet helpt om eens flink op te treden, maar mijn vriendins handen jeuken om haar nichtje eens wat mores bij te brengen.

Altijd de anderen

Vertelt ze dit in gezelschap, dan krijgt ze overal bijval. Nee, opvoeden is niet makkelijk, bij ons gaat het ook niet altijd vanzelf, maar de buren, die hebben het echt niet in de hand.

"Het zijn altijd anderen die te slap opvoeden", zegt hoogleraar pedagogiek Micha de Winter. "Maar wat is te slap? Daar verschillen de opvattingen nogal over. Neem de tijgermoeder, die zegt: 'Je moet je kinderen frustreren opdat ze beter gaan presteren'. Dat kan die mevrouw wel roepen, maar onverdeeld gunstig is dat niet. Aan de andere kant van het spectrum zitten ouders die hun kinderen nooit iets in de weg leggen. Met die kinderen komt het zéker niet goed. Strijd hoort per definitie bij de opvoeding."

Dé vraag aan Micha de Winter is hoe het zit met het hedendaagse opvoeden. Aanleiding is het boek De pretparkgeneratie, een recent en tamelijk boos boek over de ouders van nu, van Aryan van der Leij, gepensioneerd hoogleraar orthopedagogiek. Hij vindt dat we het collectief verleerd zijn, opvoeden. Alles moet maar leuk zijn tegenwoordig, schampert hij. Kinderen worden tot op het bot verwend en ontwikkelen zich van kleine etterbakjes tot grote hufters, waarmee de hele maatschappij verloedert.

Een stuk milder van toon is Trouw-journaliste Iris Pronk, die in haar boek Waarom ik geen strenge moeder ben(terwijl ik dat wel zou willen zijn) vooral de hand in eigen boezem steekt. Maar ook zij constateert dat regels en grenzen stellen een kunst is die moderne ouders nauwelijks beheersen. Verwennen is onze tweede natuur geworden, stelt de VPRO-documentaire Alles voor je kind. Daarin werden twee gezinnen voor de 'uitdaging' gesteld hun kinderen veertig dagen niet te verwennen. Conclusie? Het zijn vooral de ouders die dat heel moeilijk vinden.

Dat was nogal herkenbaar, want ook wij betweters schipperen wat af. Ik bedoel: mijn twaalfjarige zoon gaat tegenwoordig naar een kapper die duurder is dan de mijne en ik trek gewillig mijn portemonnee. En mijn vriendin-met-de-jeukende-handen heeft kinderen die prima luisteren, inderdaad, maar die net als de mijne als prinsen van hobby naar hobby worden gereden en die nog nooit hun eigen broodtrommel hebben klaargemaakt. Waarom zouden ze ook? Die broodtrommels vullen wij met liefde en die kapper kunnen we betalen en ach, we hóúden zo van die kinderen, dus wat zouden we dan moeilijk doen?

Narcisten

"We zijn hard bezig generaties narcisten te kweken", stelt hoogleraar klinische psychologie Jan Derksen, auteur van Opvoeden in een tijd van zelfverheerlijking. Onze kinderen stimuleren, dat doen we als bezetenen, zegt Derksen. "We zijn ongebreideld trots en prijzen hen de he- mel in. Maar een kind frustreren - grenzen stellen, teleurstellen als het moet - dat kunnen we niet meer." Gevolg: opgeblazen ego's bij jongeren die vinden dat ze overal geweldig in zijn, maar die al een burn-out krijgen van het eerste zuchtje tegenwind.

Welke deskundige ik ook spreek, allemaal beamen ze dat ouders tegenwoordig slecht nee kunnen zeggen. Mijn vraag is vervolgens waarom dat zo is, en wat daarvan de gevolgen zijn. Leidt het inderdaad tot verhuftering van de maatschappij, zoals Van der Leij beweert? Zijn de jongeren die ambulancepersoneel aanvallen en doodsbedreigingen op Twitter zetten dezelfden die als kind nooit een strobreed in de weg is gelegd?

Om met dat eerste te beginnen: zo simpel ligt het niet, zeggen ze allemaal. Het is van alle tijden om te zeggen dat de jeugd voor galg en rad opgroeit - Socrates deed het al. Maar in werkelijkheid valt dat geweldig mee: de jeugdcriminaliteitscijfers dalen, en het geweld dát er is, wordt wel erg onder een vergrootglas gelegd.

Mocht je toch een zekere verharding van de samenleving constateren, zegt Micha de Winter, dan gaat het veel te ver om dat alleen ouders te verwijten. Er zijn vele oorzaken: het individualisme, het neoliberalisme dat mensen ertoe aanzet om hun eigenbelang na te streven, zie de graaicultuur bij banken en bedrijven; de opvoeding is er maar één van.

Maar die opvoeding legt inderdaad tegenwoordig wel erg de nadruk op het opkomen voor jezelf. Zo gek is dat niet: we willen onze kinderen opvoeden tot mondige burgers, niet tot slaafse volwassenen die overal ja en amen op zeggen, want zulke ty- pes zijn slecht gewapend voor de mo- derne maatschappij.

Het is dus al van jongs af aan: onderhandelen, argumenteren, redeneren, en o wat zijn we er stiekem trots op dat Zoë al zo'n eigen willetje heeft. Dat ze categoriek haar groente van tafel smijt, is de andere kant van de medaille. Een autoritaire opvoedstijl - die gaat van: nee, omdat ik het zeg en papa is de baas - is immers al decennialang hopeloos uit de tijd.

"Vroeger was het daarentegen zo duidelijk", zegt klinisch psycholoog Jan Derksen. "Het was zonneklaar dat het kwaad in de mens zat en daarom gold het credo: gij zult uw kind tuchtigen."

Maar zulke kaders zijn godzijdank verdwenen, oude gezagsverhoudingen gingen eraan en tegenwoordig hanteren we een autoritatieve stijl van opvoeden, waarin praten en uitleggen een grote rol speelt, en de ouder veel meer rekening houdt met de meningen en de behoeften van het kind.

Komt bij: we hebben een druk tweeverdienersbestaan, zodat we het thuis vooral gezellig willen hebben. Daar horen geen conflicten bij.

Kindermishandeling

Terwijl, zegt Micha de Winter, opvoeden juist gekenmerkt wordt door conflicten. Het kind wil maximale vrijheid, aan de ouders de schone taak om die, waar nodig, in te perken. Anders ontwikkelt het geen vermogen om met frustraties om te gaan, leert het geen rekening te houden met anderen, kan het niet samenwerken, is het niet weerbaar. Allemaal vaardigheden die een mens meer dan ooit nodig heeft.

Opvoedkundige Marina van der Wal stelt het zo: "Géén grenzen stellen is een vorm van kindermishandeling. Nee zeggen moet nu eenmaal af en toe."

Maar hoe? "Op één in de top vijf van opvoedvragen staat: grenzen stellen", zegt Kees Bakker. "Op twee staat: mijn kind luistert niet." Bakker is de laatste om pessimistisch te zijn. Naast dalende criminaliteitscijfers noemt hij het dalende alcoholgebruik onder jongeren, maar de ouders, signaleert hij, tobben wat af. "Mensen zijn verschrikkelijk onzeker over opvoeden. De druk om het goed te doen is heel groot."

Het is niet voor niets dat vele duizenden ouders (precieze cijfers ontbreken helaas) bij instellingen aankloppen voor opvoedcursussen als Triple P (Positive Parenting Program).

Bakker: "We zien ook een toename van ouders die zich bij de dienst voor geestelijke gezondheidszorg melden vanwege gedragsproblemen bij hun kind. Dat wijten ze niet per se aan hun opvoeding. Liever hebben ze een diagnose als ADHD."

Basisschooldirecteur Carla Luycx heeft in de 25 jaar dat ze in het onderwijs zit een hoop zien veranderen. Neem alleen al de schooltassen die de ouders voor hun kinderen de klas in dragen; vroeger deden de kinderen dat toch zelf. Steeds meer kinderen zijn nog niet zindelijk als ze op school komen - ook letterlijk worden kinderen volkomen gepamperd. En krijgt een kind straf? Dan zeggen ouders thuis niet: "Dat zul je wel verdiend hebben", maar bellen ze de school om verhaal te halen.

"Kinderen ontwikkelen geen frustratietolerantie meer", stelt opvoedkundige Marina van der Wal. Dat is slecht, zegt Jan Derksen, want op een dag tuimelen ze uit de sprookjeswereld en dan valt de harde werkelijkheid hen koud op het dak. Carla Luycx zegt het zo: "Onze kinderen zijn heel gelukkig. En zo gek is dat niet: hun ouders zijn continu aan het werk om hen tevreden te stellen."

Verplichte opvoedles

Misschien moeten we daar maar eens mee ophouden. Het zou voor niemand slecht zijn, vinden de deskundigen, als ouders de regie weer nemen. Voor de kinderen, maar vooral voor de ouders. Die leiden een slopend bestaan.

Tijd voor een paar ouderwetse opvoedlesjes, dus. Jan Derksen vindt zelfs dat het verplicht zou moeten worden. Waarom, zegt hij, wordt behalve over borstvoeding en luieruitslag niet ook voorlichting gegeven over de psychologie van het kind en over conditioneringsprincipes? "Je zou er op school al les in moeten krijgen. Maar nee, opvoeden is zo'n privézaak, dat het een taboe is om mensen daarop aan te spreken. Gek is dat. Want waarom gaat de overheid wel over de prikken die we in de billen van onze kinderen zetten, en niet over hoe je ze goed gedrag aanleert?"

Maar breng die boodschap dan wel handig, zegt opvoedkundige Marina van der Wal. "Je moet ouders niet op hun kop geven, je moet ze doen inzien dat het winst oplevert als kinderen weer luisteren. Ik begrijp als geen ander hoe moeilijk nee zeggen is: ik heb een zoon van zestien en ik vond het hartverscheurend om hem te zeggen dat hij niet met zijn vrienden op uitstap mocht omdat hij er op school met de pet naar gooide. Maar weet je? Na twee dagen haatte hij me niet meer. Kinderen begrijpen het heel goed dat je eisen stelt."

Ik denk aan de lessen in opvoeden die ik zelf door schade en schande heb geleerd, omdat ik te veel doodvermoeide ouders om me heen zag die geen idee hadden hoe ze hun kind een beetje moeten africhten. Die nog geen seconde rustig de krant konden lezen, die nachtenlang hun kind in een draagdoek rondsjouwden omdat ze het geen vijf minuten konden laten huilen, die zich machteloos tegen de benen lieten trappen door een kind dat 'kutmama' schreeuwt. Dat nooit, nam ik me voor en wat bleek: met wat puppytraining kom je een heel eind.

Verbijstering

Ik kreeg er op een gegeven moment bepaald lol in. Zo werkt het echt om op ooghoogte van een kind neer te hurken als het in de supermarkt om snoep krijst, en te zeggen: "Hou eens op, dit wil ik niet." Op boze toon, maar vóór je echt boos bent, je kalmte bewaren is essentieel.

Nog zo'n les: nee is nee. Ook als een kind tranen met tuiten huilde en ikzelf diep in mijn hart al lang vond dat het best nóg een ijsje mocht: ik ging niet overstag. De volgende keer als ik nee zei, volgde er geen kik.

Regel drie: doen waarmee je dreigt. Op het parkeerterrein van een pretpark hoorde ik afgelopen zomer een moeder roepen tegen haar zoontje: "Als je nu je jas niet aantrekt, blijf je de hele dag in de auto zitten." Iedereen wist dat het een loos dreigement was. Maar zeg je in de bioscoop tegen een vervelend kind: als je nu niet ophoudt dan gaan we naar huis, dan moet je het doen ook bij het eerste het beste vergrijpje daarna. De verbijstering bij het kind is kostelijk, je hoeft zoiets meestal maar één keer te doen.

Het is allemaal dus zo moeilijk niet, bij kleine kinderen dan. Maar nu zijn we een paar jaar verder en sta ik langs het voetbalveld te kijken naar een zoon die de halve nacht Minecraft heeft liggen spelen. Ook al erger ik me gek aan dat kind met die ontbijtkoek, ik heb zelf thuis dus ook nog wel een varkentje te wassen. Morgen. Eerst gaan we gezellig nieuwe Nikes voor hem kopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234