Donderdag 20/02/2020

Interview

"Dat iemand mij wil doden, heeft ook iets moois"

Rachid Benzine: 'Het heeft geen zin om voorzichtig en omfloerst met taboes om te gaan.'Beeld © FRANKY VERDICKT

We kennen de progressieve islamoloog Rachid Benzine vooral als een scherpe intellectueel. Nu pakt hij uit met een pikant toneelstuk over een prostituee in de Arabische wereld. 'Ik merk vaak dat mensen bijna fysiek geraakt worden door wat ik zeg.'

In januari moest Rachid Benzine (°1971), Europa's grote voortrekker van een verlichte islam, een nederlaag incasseren. Een belangrijk Brussels deradicaliseringsprogramma waarvan hij het boegbeeld was, werd vroegtijdig stilgelegd omdat het voor te veel controverse zorgde. Tijden van contramine en doodsbedreigingen waren dat.

Maar nu treedt Benzine opnieuw op de voorgrond met In the Eyes of Heaven, zijn theaterstuk dat donderdag in een regie van Ruud Gielens in première gaat in het Brusselse Kaaitheater. De hoofdrol is voor de bekende Palestijnse actrice Hiam Abass (die ook te zien was in films als Munich en Paradise Now).

Op de vraag hoe hij op het idee is gekomen om een verhaal te schrijven over een prostituee tijdens de revolutie, begint Benzine te glimlachen. "U wilt weten hoe ik Noor heb ontmoet? Laten we zeggen dat ze zich aan mij heeft opgedrongen. Ik wou absoluut een verhaal schrijven over een Arabische vrouw die de seksuele normen uitdaagt. Want seksualiteit zegt veel over machtsverhoudingen: over domineren en gedomineerd worden.

"Voor mij is Noor dan ook een metafoor voor de Arabische wereld: iedereen maakt er gebruik van, iedereen maakt er misbruik van. Die vrouw draagt een tragisch lot op haar schouders, maar ze is niet iemand die van haar ongeluk haar identiteit heeft gemaakt: ze ziet af, maar ze houdt zich staande tot het bittere einde. Een sterke vrouw, geen slachtoffer. En ze heeft haar komische kantjes, ze is iemand die met ironie speelt en veel om zichzelf lacht.

"En natuurlijk weet ze hoe mannen in elkaar zitten, waardoor ze ook goed weet hoe de samenleving draait. Maar ze is vooral iemand die vecht voor haar dochtertje en die bereid is tot alles om haar overtuiging te verdedigen. Noor gaat voor echte vrijheid. Ik hoop dan ook dat de mensen op het einde van het stuk niet meer het gevoel hebben dat ze naar een Arabische vrouw zitten te kijken, maar gewoon naar een vrouw, naar een menselijk wezen."

Beeld Franky Verdickt

Forceren

De mannen in het theaterstuk van Benzine zijn dan weer stuk voor stuk exemplaren die zichzelf bijzonder sterk en belangrijk vinden en die denken dat ze Noor kunnen domineren. "Maar het is natuurlijk het omgekeerde. Het is Noor die de touwtjes in handen heeft, in de eerste plaats omdat zij die mannen iets geeft wat ze hard verlangen: tederheid.

"Maar verder toont Noor haar klanten hoe ze opgesloten zitten in hun eigen leven. Ze bevrijdt hen als het ware uit het carcan van normen die ze zichzelf opleggen. Veel mannen denken dat ze zich stoer moeten gedragen, dat ze niet mogen huilen. Maar wat ze niet weten, is dat ze zo hun menselijkheid annuleren.

"Op het moment dat ze met Noor in bed duiken, doorbreken ze hun seksuele grenzen. Sommigen laten hun agressiviteit op haar los. Anderen praten vrijuit over hun fantasieën. In de intimiteit van de ontmoeting met Noor leren ze vooral zichzelf kennen. De Amerikaanse journalist komt erachter dat hij vastzit in zijn scheefgetrokken beeld van de Arabische wereld: aanvankelijk ziet hij Noor als zijn exotische speeltje, maar als hij haar beter leert kennen, merkt hij dat ze geen Arabische prinses is maar een vrouw.

Noor legt hem uit dat in de Arabische wereld niet alles wit of zwart is, dat er ruimte is voor nuance, dat het beeld van de radicale en schreeuwende Arabier die zich het liefst door een dictator laat overheersen niet klopt."

Behalve een beestachtige provinciegouverneur laat Benzine ook Ousman bij Noor in bed belanden: een islamist met lange baard, die zichzelf, zijn vrouw en zijn naasten onderwerpt aan een rigide interpretatie van de islam. "Ousman is de zoon van een rabiate islamitische leider. Hij vraagt aan Noor zaken die hij nooit aan zijn eigen vrouw zou durven te vragen. Bij Ousman is die ultieme seksuele bevrijding ook een moment van ultieme hypocrisie."

En dan is er nog Slimane: de revolutionaire, marxistische homoseksuele prostitué die bij Noor genegenheid vindt. "Noor tempert Slimanes ongebreidelde hoop in de Arabische Lente. Als hij weer eens begint te oreren over de droomwereld na de revolutie, merkt Noor op dat het leven haar getoond heeft dat je niet te veel moet dromen. De geschiedenis zal haar gelijk geven."

Toch wel opvallend: we zijn nog geen tien minuten aan het praten en Benzine heeft al aardig wat taboes opengebroken: islamisten die naar de hoeren gaan, homoseksuele revolutionairen, fundamentalistische hypocrisie. Opnieuw begint hij hardop te lachen. "Taboes hebben we allemaal, of we nu moslim zijn of niet. Het heeft geen zin om daar voorzichtig en omfloerst mee om te gaan. In het leven moet je durven muren slopen, je moet bepaalde zaken kunnen overstijgen; anders blijft alles geblokkeerd en komen we nooit tot openheid.

"Als je een taboe doorbreekt, kom je vaak in een nieuwe ruimte van vrijheid terecht. En toch zijn velen o zo bang voor die taboes. We hebben dat in Frankrijk bijvoorbeeld gezien met het homohuwelijk. Dat ligt zeer moeilijk: zowel de conservatieve katholieken als vele moslims verzetten zich ertegen. We moeten goed beseffen dat we in een samenleving leven waar de conservatieve krachten toenemen, waar vrijheden worden teruggeschroefd. Maar net op zulke momenten moet je als politicus, als schrijver, als denker de moed hebben om de geschiedenis te forceren. Elke revolutie begint met moed."

Collectieve onwetendheid

Rachid Benzine geeft toe dat hij in Europa niet zoveel leiders ziet die taboes durven te doorbreken. "We leven in tijden van crises en er zijn te weinig grote mannen en vrouwen die de moed hebben om op te staan, hun ideeën te verdedigen, gevaar te trotseren en een deel van zichzelf op te offeren. In plaats van het systeem te doorbreken, grijpen we terug naar het bekende, waardoor er uiteindelijk niets verandert.

"We vallen terug op onze identiteit, op nationalisme, op een letterlijke lezing van de Koran, we sluiten onze grenzen. Maar al die defensieve reacties staan uiteindelijk haaks op de echte wereld. Kijk naar de seksuele moraal in moslimlanden. De omwenteling is al volop aan de gang: voorhuwelijkse seks, steeds meer scheidingen, vrouwen die hun vrijheid opeisen... Het probleem is dat er zo weinig over gesproken wordt: niet tijdens de opvoeding, niet in de media, niet binnen de familie. Meer nog: overal waar die thema's aan bod zouden moeten komen, zit je met een conservatieve backlash. Dat zorgt voor enorme spanningen, voor frustraties en voor drama's: ongelukkige mensen, vrijgevochten vrouwen die in de gevangenis belanden, beledigde homo's."

Maar ook het Westen heeft zijn taboes die het leven onmogelijk maken en de toekomst blokkeren. "Ik vrees dat Europa zelf een taboe aan het worden is. We geloven steeds meer in grenzen: we wanen ons veilig binnen onze omheiningen en denken dat we ons zo kunnen afschermen van de bedreigende wereld. Maar net door dat te doen, zijn we aan het sterven. Want dit is niet de manier waarop Europa groot is geworden: het zijn afwisselende golven van migratie, uitwisseling van culturen en ontmoetingen met het anders zijn die Europa hebben gemaakt. Maar nu is dat blijkbaar allemaal een bedreiging en zijn we onze rug aan het keren naar onze traditie van mobiliteit en gastvrijheid.

"Hoe het komt dat het geloof in grenzen opleeft? Blijkbaar maakt de mondialisering het meest emotionele en irrationele in ons wakker. We kiezen voor een gefantaseerde identiteit die niets met de realiteit te maken heeft: de fundamentalist, de nationalist, de Pegida-betoger. En het gevolg van dat identitair fantasme is dat we een Fort Europa aan het bouwen zijn ter bescherming van onze joods-christelijke beschaving. Wat is ons geheugen toch kort. Zijn we dan vergeten dat tijdens de Tweede Wereldoorlog miljoenen Europeanen moesten vluchten? Blijkbaar wel, en dat verontrust me enorm. Als mensen collectief aan geheugenverlies beginnen te lijden en hun eigen geschiedenis vergeten, dan kunnen dezelfde tragedies zich steeds opnieuw herhalen."

Wat Benzine misschien nog wel het meest choqueert, zijn schrijvers, intellectuelen en kunstenaars die de collectieve onwetendheid stimuleren door hun stem te dempen. "Wat mij tegenwoordig bijzonder ergert, is dat zelfs artiesten in dit klimaat van angst en terreur voorzichtiger worden en zelfcensuur toepassen.

"Zo raadde de directeur van het theater in Grenoble me aan om met mijn theaterstuk kalmpjes aan te doen. 'Waarom bereiden we de mensen niet een beetje voor op die tekst?', vroeg hij. 'Misschien kun je vooraf een korte lezing geven om de mensen wat gerust te stellen.' Verbijsterd was ik. 'Zou je hetzelfde durven te vragen aan een Japanse of Noorse theaterauteur?', was mijn repliek. Het is toch niet omdat ik een bruin kleurtje heb en over islam en seksualiteit schrijf, dat ik me preventief moet verontschuldigen! Alsof ik vooraf aan mijn publiek moet zeggen: 'Wees niet bang voor mij, het is maar een theaterstuk.'"

Eenzame reis

Toch werd Benzine onlangs gedwongen zich in te houden. Het Brusselse deradicaliseringsprogramma waarvan hij het boegbeeld was, werd ingetrokken nog voor het goed en wel begonnen was. Was de doodgeboorte van dat initiatief niet een van zijn grote nederlagen? "De bevoegde Brusselse politici hebben bijzonder ongelukkig over dat project gecommuniceerd. Nogal wat Brusselse moslims kregen de indruk dat ik mijn visie op de islam met de hulp van de overheid wou opleggen. Een waterval aan misverstanden was het gevolg.

"Maar een nederlaag? Niet echt. We zijn ondertussen wel van start gegaan met dat programma: in alle discretie en zonder overheidssteun. In tegenstelling tot sommige Brusselse politici geef ik er de voorkeur aan om eerst mijn werk te doen en daarna pas uit te pakken met de resultaten."

Dat de heisa rond het Brusselse islamproject gepaard ging met doodsbedreigingen schijnt Benzine niet te deren. "Kijk, ik heb echt geen zin om een martelaar te worden, ik probeer voorzichtig te zijn. Maar als iemand mij absoluut wil doden, zal ik hem helaas niet kunnen tegenhouden. Ik heb geen zin om me te laten overmeesteren door allerlei angsten, want dat zou betekenen dat ik mijn werk niet meer kan doen en niet meer op een normale manier kan leven. Als ik moet stoppen met denken en praten, wat voor leven heb ik dan nog?

"Bovendien moet ik toegeven dat hier een interessante paradox schuilt. Dat iemand mij vanwege een gedachte zou willen aanvallen, heeft tegelijk iets tragisch en moois. Want dat wil zeggen dat ik die mensen met mijn gedachten toch een beetje heb geraakt. Ik maak dat trouwens regelmatig mee tijdens lezingen of als ik discussieer met mijn studenten. Ik merk vaak dat mensen bijna fysiek geraakt worden door wat ik zeg. Dat ze innerlijk aan het worstelen zijn met ideeën. Ja, dat ze echt afzien.

"Hoe ik op hun rusteloosheid reageer? Ik zeg hen dat ook ik dat heb meegemaakt. En dat is de waarheid. Ik was vijftien jaar toen ik kritische teksten over de islam begon te lezen. Ik kom uit een nogal traditioneel moslimgezin, en in die boeken over de geschiedenis van de islam las ik zaken die niet overeenstemden met de kennis die ik had meegekregen. Ik herinner me dat nog zeer goed: ik zat aan mijn tafeltje, onderstreepte allerlei passages, liet die ideeën tot mij komen, en op een bepaald moment begon mijn hele lichaam te trillen. Omdat het zo'n pijnlijk proces was: ik verliet niet alleen een bepaald concept van god en religie, maar in zekere zin liet ik ook mijn familie achter.

"Je wordt verscheurd door een nieuw leven dat je ongelooflijk aantrekt en het oude leven waarvoor je enorm veel liefde voelt en waaraan je ook wel trouw wilt blijven. Dat is niet alleen een moeilijke reis, het is ook een eenzame reis. Je moet die alleen afleggen."

Wat Benzine wel opvalt, is dat het in Arabische landen makkelijker is om over confronterende ideeën te discussiëren dan binnen de Europese moslimgemeenschap. "De islam in Europa is een echte identiteitsreligie geworden. Jongeren die zich kwetsbaar voelen, klampen zich vast aan de islam, en als je aan hun islam raakt, dan raak je aan hen.

"De islam van veel Europese moslims is een wankele islam die zich verdedigt, en op van alles en nog wat reageert - geen religie die zeker is van zichzelf en van haar tradities. Daardoor raken discussies vaak verstrikt in een mikmak van religie, discriminatie, identiteit, islamofobie, terreur."

Onheilspellend

Deze ingewikkelde en verwarrende cocktail baart Benzine grote zorgen. De stilte die in Parijs heerst na de aanslagen van 13 november beschouwt hij vooral als een onheilspellende stilte. "Ik hoor weleens dat de aanslagen voor nieuwe eensgezindheid zorgden. Op 13/11 vermoordden de IS-terroristen zowel moslims als niet-moslims, en dat zou er dan voor gezorgd hebben dat de twee gemeenschappen in hun afkeer van IS dichter naar elkaar zijn gegroeid. Ik hoop dat het klopt, maar ik vrees dat het niet klopt.

"Sinds Bataclan heb ik vooral het gevoel dat zich in onze samenleving een stille haat aan het ontwikkelen is. Ik voel het bij niet-moslims, die zich steeds meer laatdunkend uitlaten over moslims, de islam als een bedreiging voor de westerse cultuur beschouwen en uiteindelijk moslims steeds meer als een fysieke bedreiging zien. Kijk maar naar intellectuelen als Michel Houellebecq, die de islam als de meest achterlijke religie op aarde omschrijft.

"Maar datzelfde haatproces zie ik ook bij bepaalde moslims: ze omschrijven ongelovigen als varkens, beweren dat niet-moslims enkel geïnteresseerd zijn in het afrukken van sluiers en beschouwen de westerse militaire interventies als een oorlog om de Arabische wereld te overheersen. De stille haat neemt toe. Mijn grote vrees is dat die haat, als er opnieuw een aanslag komt, in fysiek geweld zal overslaan. In dat geval krijgen we lynchpartijen. Dan zou de samenleving weleens echt onderuit kunnen gaan.

"We zien zulke zaken trouwens nu al in Oost-Europa, waar neonazi's zich aan vreemdelingen vergrijpen. Dat haatproces krijg je enkel gekeerd als een samenleving al haar krachten bundelt om mensen samen te brengen. Je moet ervoor zorgen dat alle Belgen zich ook daadwerkelijk Belg gaan voelen. Dat alle Fransen zich ook echt Frans gaan voelen. Je moet er alles aan doen opdat mensen naar elkaar toe groeien, en niet voortdurend uit elkaar gedreven worden."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234