Woensdag 21/04/2021

Darwin

Als links staat voor solidariteit, zou je dus denken dat rechts zich wel zou kunnen vinden in die theorie van natuurlijke selectie

tel je voor dat je op school zou kunnen leren hoe de panda zwart-wit op de wereld is gezet, zesduizend jaar geleden op dag 6 van de Scheppingsweek, samen met de andere landdieren (Genesis 1: 24-25). Om van de pas uitgevonden bamboe te kunnen eten kon het handig zijn een duim te hebben. Dus gaf de Heer de panda (in tegenstelling tot andere beren) een duim. Wie nog leergieriger was, zou bovendien te weten kunnen komen dat de huidige reuzenpanda afstamt van één paar reuzenpanda's dat 4.300 jaar geleden uit de Ark van Noach stapte.

De Dover Area School in Pennsylvania zou deze kennis graag met haar leerlingen delen, als daar niet die elf ouders waren geweest die dat niet zagen zitten en naar de rechter stapten. Op 4 november 2005 werden in de zaak Kitzmiller-Dover de 'closing arguments' van beide partijen geduldig aangehoord. Na afloop vroeg de rechter of er nog opmerkingen waren. De verdediging vroeg of er een reden was waarom het exact veertig dagen geleden was sinds het proces was begonnen, waarop de rechter antwoordde dat dit een interessant toeval was, 'but it was not by design'. De uitspraak van de rechter wordt in januari verwacht.

Op zich is dit allemaal best onschuldig, ware het niet dat er zoveel politieke belangen mee gemoeid zijn, zeker in de Verenigde Staten. Zowat alles wat er volgens evangelische christenen misliep in de jaren zestig (toename van echtscheidingen, drugsgebruik, geweld, misdaad, porno) zou het gevolg zijn geweest van wat ze 'seculier humanisme' noemden. Om te voorkomen dat dit seculier humanisme zich als een kanker zou uitzaaien over de maatschappij, probeerden ze hun greep op de regering en de rechtbanken te verstevigen, schrijft Evita Neefs in een artikel over 'religieus rechts' in de VS: "Twintig jaar na het Scopes-proces proberen ze in een twintigtal schooldistricten nog steeds de evolutieleer te bannen."

In The Origin of Species presenteerde Charles Darwin zijn theorie over evolutie gewoon als een zienswijze, een 'view of life'. Zijn boek over het ontstaan van soorten is een retorisch zorgvuldig opgebouwd verhaal. Het bestaat uit minstens vijf theorieën, zoals Ernst Mayr uitlegt: (1) evolutie als dusdanig: de wereld is geen constant gegeven, maar verandert voortdurend; (2) afstamming van gemeenschappelijke voorouders; (3) evolutie verloopt geleidelijk; (4) geleidelijke verandering ligt ten grondslag aan de vermenigvuldiging van soorten; (5) en uiteindelijk de meest controversiële theorie: natuurlijke selectie.

Er zijn in Het ontstaan van soorten zeker passages te vinden die gelezen kunnen worden als elementen van wat later 'sociaal Darwinisme' is genoemd, hoewel dat eerder gebaseerd is op de geschriften van Herbert Spencer en Ernst Haeckel. Hier en daar suggereert Darwin dat fenomenen als het gedrag van de koekoek of de slavenpopulatie bij mieren aspecten zouden kunnen zijn van een meer algemene wet, die zou neerkomen op "the advancement of all organic beings, namely, multiply, vary, let the strongest live and the weakest die". Friedrich Engels merkte meteen op waar het gevaar school. Darwin had sociale theorieën gebruikt (vooral die van Malthus over overbevolking) om tot zijn biologische theorieën te komen; de verleiding is groot om die biologische theorieën ook omgekeerd weer op sociale fenomenen toe te passen en de hele geschiedenis te reduceren tot een 'strijd om het bestaan'. Wie toevallig een succesvolle manager is en in louter economische termen denkt, kan zo'n theorie handig inzetten om de status-quo te handhaven.

Als links staat voor solidariteit, zou je dus denken dat rechts zich wel zou kunnen vinden in die theorie van natuurlijke selectie. Maar dat is Oud Rechts. In de Verenigde Staten was Oud Rechts vooral begaan met economie. Nieuw Rechts concentreerde zich vanaf de jaren zestig op sociale thema's zoals onderwijs en familiewaarden. 'De communisten' kregen de rol van gemeenschappelijke vijand toebedeeld; die wordt intussen door 'de moslimextremisten' en 'de terroristen' gespeeld. Zeker sinds het WTC-drama staan goedbedoelende creationisten tegenover boze fundamentalisten.

Daarom is het zo belangrijk dat schrijvers als Ian McEwan in Saturday de evolutietheorie van Darwin als alternatief verhaal presenteren. "There is grandeur in this view of life", aldus Darwin zelf in de slotparagraaf van The Origin of Species. 'Natuurlijke selectie' is daarbij niet los te zien van Darwins andere theorieën. Terwijl sociaal darwinisten als Spencer zich blind staarden op een teleologische vooruitgang in de richting van de perfecte mens, zag Darwin perfectie hooguit als een relatief begrip. Het principe van de natuurlijke selectie, schrijft hij, maakt elk organisme net zo perfect of slechts "een klein beetje perfecter dan" zijn soortgenoten in hetzelfde gebied, waarmee hij om zijn bestaan moet strijden. De vergrotende trap 'more perfect' is een contradictio in terminis. Het impliceert een niet-absoluut begrip van perfectie en dus de aanvaarding van imperfectie. Neem nu de mannelijke tepels. In een van zijn notitieboekjes schrijft Darwin: "When one sees nipple on man's breast, one does not say some use, but sex not having been determined (...) if simple creation merely, would have been born without them." De onvolmaaktheden in levende organismen deden Darwin twijfelen aan het 'intelligent ontwerp' en de wereld beschouwen als een proces dat als het ware op de tast verloopt. Intussen weten we dat fouten in het DNA-kopieerproces cruciaal zijn om evolutie überhaupt mogelijk te maken.

Als de mens niet zomaar als Adam met zijn gave om de dingen te benoemen op de aardkloot is neergepoot, kan het boeiend zijn om uit te zoeken hoe hij die gave dan heeft kunnen ontwikkelen. En wat nog het meest de nieuwsgierigheid prikkelt, is de vraag hoe levenloze materie bewust kan worden. Stel je voor dat we er ooit in slagen dat te achterhalen. Misschien zullen we dan in staat zijn elkaar beter te begrijpen, meer empathie te voelen, minder snel een toevlucht te nemen tot geweld. In Saturday is het die gedachte die de protagonist ertoe beweegt het leven te redden van de man die hem en zijn nageslacht een paar uur tevoren nog naar het leven heeft gestaan. Er is inderdaad een zekere grandeur in deze levensvisie.

Dirk Van Hulle

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234