Maandag 21/10/2019

Slobodan Praljak

"Dankzij het oorlogstribunaal kan niemand nog zeggen: dit hebben we niet geweten"

In Zagreb brengen Kroaten hulde aan Praljak. Beeld AFP

Toen hij deze week gif innam, hoopte de veroordeelde oorlogsmisdadiger Slobodan Praljak het Joegoslavië-tribunaal finaal in diskrediet te brengen. Opzet mislukt: het strafhof sluit de deuren, straks, maar is een historisch precedent geworden.

In een vorig leven was hij theaterman. Met een obscene coup de théâtre heeft generaal Slobodan Praljak (72) voor het oog van de camera's zichzelf de gifdood ingedronken. Wilde de Kroatische oorlogsmisdadiger liever sterven dan 20 jaar vast te zitten, het vonnis dat het Joegoslavië-tribunaal van de Verenigde Naties in beroep tegen hem uitsprak?

Of hoopte hij vóór alles de rechtbank zelf te laten zieltogen, en de internationale gemeenschap te doden? “Praljak is geen crimineel!” klonken zijn laatste publiekelijke woorden, “ik verwerp uw verdict!” Zijn echtgenote, Kaćuša Babić, keek toe vanuit de zaal.

Terwijl Praljak, in de vroege jaren 90 de militaire leider van de operettestaat Herceg-Bosna, zijn geheim meeneemt in het graf, heeft het Openbaar Ministerie in Den Haag de rechtszaal tot plaats delict verklaard. Uit voorlopige resultaten van de toxicologische test, meldt het Openbaar Ministerie, stierf Praljak vermoedelijk aan hartfalen na het innemen van het gif kaliumcyanide.

Praljak haalde de wereldpers met zijn actie. Beeld AFP

De hoofdvraag blijft deze: hoe in vredesnaam kon, nadat in 2006 ook de veroordeelde Serviër Milan Babić al zelfmoord pleegde in zijn cel, deze week Praljak zijn gang gaan, voor het oog bovendien van het rechtscollege en voorzitter Carmel Agius? Wie leverde hem het drankje en hoe raakte het ongezien bij de beklaagde? Wie was medeplichtig? Was 's mans advocate, Nataša Ivanović, dan vooraf op de hoogte?

Wapens en explosieven

We mailden met een oud-medewerker van het oorlogstribunaal die het kan weten. Maar neen, ook hij staat perplex: “Ik heb er geen idee van, en kan zelfs niet speculeren over de vraag hoe zoiets is kunnen gebeuren. De veiligheidssectie van het ICTY (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia) is een van de meest geraffineerde die er zijn. Deze feiten zijn een vreselijke tragedie voor alle betrokkenen, zeker voor de overlevenden van de misdaden die in Bosnië zijn begaan en die al jaren wachtten op het voorlezen van het verdict.”

Het Joegoslavië-tribunaal heeft steevast volgens de hoogste standaarden gewerkt, de Detention Unit geldt als uiterst professioneel, maar ook dan blijkt de veiligheid niet honderd procent waterdicht. In Den Haag zochten ze doorgaans wapens en explosieven; zóveel oudere beklaagden waren er aan de medicijnen dat het geen uitzondering zou zijn geweest dat ze die meenamen naar de beklaagdenbank. Hoogleraar internationaal recht Jan Wouters (KU Leuven) denkt dat Praljak “gewoon de veiligheid heeft weten te omzeilen door een klein flesje te laten binnensmokkelen.”

Gebeurd is gebeurd. Luttele uren nadat hij het brouwsel ingenomen had, toen de zitting alweer was geschorst en hij naar het Haaglanden Medisch Centrum was overgebracht, overleed Praljak.

Misdaden of eerder heldendaden

Toen het nieuws de Kroatische hoofdstad Zagreb bereikte, stak daar een golf van verontwaardiging op. Ook premier Andrej Plenković keurde Praljaks veroordeling af. “Een diep moreel onrecht”, zei hij. President Kolinda Grabar-Kitarović onderbrak haar bezoek aan IJsland en vloog per direct naar huis terug. Vooruitlopend op Praljaks vonnis had het staatshoofd zijn dienst aan het Kroatische volk “erg belangrijk” genoemd. “Hij belichaamde de waarheid, die hij onvermoeibaar heeft verdedigd”, aldus nog Grabar-Kitarović.

Een op zijn zachtst gezegd vreemde lezing van de werkelijkheid: Praljak probeerde het Bosnisch-Kroatische territorium etnisch te zuiveren, droomde van een mythisch Groot-Kroatië en liet onder zijn supervisie – hij was generaal-majoor – verkrachtingen begaan, moorden en deportaties, met name van moslims.

De concentratiekampen nabij Mostar, de verwoesting van de wereldberoemde Ottomaanse brug in die stad ook, ressorteerden onder Praljak. Toen het Joegoslavië-tribunaal alle feiten op een rij had en alle getuigen had gehoord, kregen hijzelf en een half dozijn andere Kroaten straffen tot 20 jaar.

Kaarsen als eer in Zagreb. Beeld EPA

Edoch, in het vaderland hadden ze er nauwelijks van terug. Terwijl alle aandacht vorige week naar de Bosnische Serviër Ratko Mladic was gegaan en de oorlogsmisdaden in Herceg-Bosna voor een stille epiloog voorbestemd leken, herstelde Praljaks daad schielijk het evenwicht tussen Servië en Kroatië. Dat deed hij door de internationale publieke opinie volop te herinneren aan de Kroatische verantwoordelijkheden van toen – verantwoordelijkheden die hijzelf voor heldendaden nam.

“Praljak, die een belangrijke rol speelde in de opmaat naar de donkerste episoden van de oorlog, was zeer koppig”, zegt professor en Balkan-kenner Peter Vermeersch (KU Leuven). “Hij wilde absoluut gelijk halen, ook als de prijs de ultieme zelfbeschadiging was.”

Fraai komt het politiek erg gepolariseerde Kroatië er niet uit. Zowel Grabar-Kitarović als Plenković zijn exponenten van de Kroatische Democratische Unie (HDZ), de conservatieve en nationalistische partij van wijlen Franjo Tudjman, zelf ook geen onbeschreven blad. “De reacties in Kroatië vind ik hoogst bedenkelijk”, zegt Wouters. “Het land is in 2013 toegetreden tot de EU, onder meer op voorwaarde dat het loyaal met het Joegoslavië-tribunaal zou meewerken.”

“Voor het EU-lidmaatschap een feit was, stelden regeringspartijen zich, zeker naar Europa, gematigder op”, zegt Vermeersch. “Maar sinds enkele jaren vaart de HDZ onbeschaamd een duidelijk nationalistische koers. Vandaag zijn de inspanningen in de richting van de internationale gemeenschap vooral van Servië afkomstig, dat nog niet in de Unie zit.”

Verleden is niet verwerkt

De vraag blijft intact: hoe komt het dat de jonge generaties – zowel Grabar-Kitarović als Plenković zijn veertigers – na alles wat het tribunaal inmiddels heeft onthuld, mordicus met heren à la Praljak blijven dwepen?

Vermeersch: “Bij de jongere Kroaten is een stuk correctie weggevallen dat in Joegoslavië wel nog aanwezig was. Oké, Tito was erin geslaagd de wandaden die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn gebeurd, toen in Joegoslavië ook een burgeroorlog woedde, weg te vlakken. Vandaag echter leeft elke staat met een eigen nationaal narratief. Dat zie je ook in het geschiedenisonderwijs. De enige waarheid die telt, is die van het eigen volk. Er wordt minder genuanceerd.”

Hoewel er best mooie politieke initiatieven zijn genomen om tot waarheid, verzoening en reparatie te komen, blijft de kloof tussen de ex-Joegoslavische landen diep. Het verleden is niet verwerkt, de spanningen zijn tot vandaag nog voelbaar.

Een nieuwe oorlog zit er nochtans niet aan te komen, denkt Vermeersch, net doordat de angst voor geweld zo groot is en de feiten nog in het geheugen liggen. “Maar als er massale amnesie intreedt en als politici daarop zouden mobiliseren, dan kan het anders uitpakken. Maar niet vandaag, neen, de grootste zorg van de mensen is economisch.”

Martelaren

Met de farce van woensdag als symbolisch orgelpunt doet één en ander bijna vrezen dat het ICTY niet in zijn opzet geslaagd is. Maar zowel Vermeersch als Wouters waarschuwen voor vertekende conclusies.

“We kunnen het strafhof niet verwijten dat het geen inspanningen heeft geleverd, zeer integendeel”, zegt Peter Vermeersch. “Er moet nog hard gewerkt worden aan de verzoening en het herstel van het maatschappelijk weefsel, ja, maar dat is nooit een taak van het Joegoslavië-tribunaal geweest.”

Vermeersch vindt verzoening ook een “ietwat moeilijk woord omdat het veronderstelt dat moslims, Serviërs en Kroaten hier spontaan tegen elkaar ten strijde zijn getrokken, wat niet klopt. Het gaat vooral om een politiek aangestuurd conflict waar mensen in zijn meegesleurd door nationalisten als Praljak, een gestudeerd man, die boeken geschreven heeft en aan de universiteit heeft lesgegeven. Dit waren intellectuele projecten van politici die de bevolking op hun hand kregen.”

Wouters: “Het door het ICTY verzette werk is enorm. Akkoord, het tribunaal heeft lange en logge procedures, maar er is ook ontzettend veel bewijsmateriaal verzameld, en duizenden getuigen zijn overgevlogen en beschermd. Het tribunaal heeft straffen uitgesproken, maar het heeft de misdaden vooral ook gedocumenteerd. Niemand kan ooit nog zeggen: 'Dit hebben we niet geweten.' Het ICTY heeft een indrukwekkende bijdrage geleverd aan het naar boven brengen van de historische waarheid.”

De Kroatische generaal Ljubo Cesic Rojs tekent het rouwregister voor Praljak. Beeld EPA

Het neemt niet weg, zegt Vermeersch, dat de uitspraken van het hof het lastige neveneffect hebben dat er alsnog weer recuperatie ontstaat, en dat veroordeelden thuis als martelaren van de waarheid worden beschouwd. “Het is niet omdat verzoening niet van je opdracht deel uitmaakt dat je er niet alles moet aan doen om nieuwe vijandelijkheden te vermijden.”

Wegbereider

Ook Wouters geeft toe: er zijn in het vroegere Joegoslavië meer dan 100.000 doden gevallen, talloze families gaan nog altijd onder een trauma gebukt en voor lang niet alle slachtoffers is gerechtigheid geschied. “Maar hoe dan ook heeft het Joegoslavië-tribunaal een enorme bijdrage geleverd aan het internationale rechtssysteem. Het ICTY was de wegbereider voor het Internationaal Strafhof (ICC) en heeft ertoe geleid dat straffeloosheid niet langer de algemene regel is. Het huidige systeem is lang niet volmaakt, maar in vergelijking met een eeuw en zelfs 25 jaar geleden is de vooruitgang enorm.”

Het ICTY is ook een spiegel van een tijdsvak: de optimistische en erg multilaterale jaren 90. De consensus was destijds reëel dat misdaden als die in Srebrenica een internationaal 'no pasarán' moesten krijgen. Anno 2017, nu de internationale samenwerking met rasse schreden achteruitboert, zou het Joegoslavië-tribunaal veel moeilijker tot stand te brengen zijn – zie Bashar al-Assad van wie Carla del Ponte, de flamboyante oud-hoofdaanklaagster van het ICTY, laatst nog zei dat diens misdaden “veel gewelddadiger, tragischer en bloediger” zijn dan die waar de Haagse beklaagden voor zijn veroordeeld.

“Maar dat mag ons niet tot pessimisme stemmen”, meent Jan Wouters. “Het internationaal recht staat of valt met de bereidheid van staten tot samenwerking. Vandaag proberen sommige landen als de VS en Rusland de macht weer naar zich toe te trekken. Het gebeurt altijd weer met ups en downs, maar het internationaal recht gaat per saldo wel vooruit.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234