Donderdag 20/06/2019

Denemarken

Dankzij haar harde asielbeleid zijn de Deense sociaaldemocraten opnieuw de grootste partij

De leider van de Deense sociaaldemocraten Mette Frederiksen. Beeld Bloomberg via Getty Images

De Deense sociaaldemocraten komen opnieuw als grootste partij uit de parle­mentsverkiezingen. Dankzij het straffe integratiebeleid van partijleider Mette Frederiksen (41), die voor haar standpunt over immigratie goed heeft geluisterd naar rechtse populisten.  Verbanning van criminele asielzoekers naar een eiland wil ze niet uitsluiten.   

Het is februari 2018 als Mette Frederiksen in een video op Facebook officieel aan het Deense volk aankondigt dat ook de sociaaldemocraten zich voortaan zullen inzetten voor een hard beleid richting immigranten. “Er zijn steeds meer mensen op de vlucht. Die mensen komen naar ons deel van de wereld. Alleen al in Afrika verdubbelt de bevolking. Het is onze plicht om mensen te helpen, maar eveneens om Denemarken te beschermen.” De leider van de Deense sociaaldemocraten kijkt streng in de camera als ze de volgende woorden uitspreekt: “Helaas zijn er tevens te veel die hier naartoe komen en die zich niet integreren in onze samenleving. Dat zet druk op onze welvaartsstaat, onze lage ongelijkheid in de samenleving, onze manier van leven.”

Diezelfde dag nog voegt Frederiksen een nieuw hoofdstuk toe aan het partijprogramma van Socialdemokratiet (Sociaal-Democraten). Voortaan pleit zij, in lijn met de Deense populistische politici op rechts, voor het zo veel mogelijk inperken van immigratie. Zo moet Denemarken volgens haar een beperkt aantal vluchtelingen accepteren en mogen asielzoekers zich niet langer op eigen houtje aanmelden in Denemarken. Ze wil alle bootvluchtelingen terugsturen naar Afrika, opdat ze daar hun asielprocedure afwachten in speciale asielcentra.

Sinds ze naar rechts zijn verschoven, tellen de sociaaldemocraten weer mee in Denemarken. Dat ziet ook de Deense hoogleraar politicologie Rune Stubager. Hij bestudeert de electorale verschuivingen tussen de partijen en ziet momenteel bij Socialdemokratiet een klein electoraal wonder voltrekken. “De sociaaldemocraten zijn opeens weer populair aan het worden bij kiezers die in het verleden de partij de rug toekeerden.”

Grens op slot

Helemaal vanzelfsprekend is de politieke draai niet geweest. Mette Frederiksen komt uit een echt links nest uit de stad Aalborg. Haar vader was typograaf, haar moeder lerares. Al op haar vijftiende was ze lid van de vakbond en op 24-jarige leeftijd trad ze voor Socialdemokratiet toe tot het Deense parlement. Daar maakte ze zich onder meer hard voor het strafbaar stellen van prostitutiebezoek. Op immigratie- en integratievraagstukken was Frederiksen eveneens links. “Het is principieel en fundamenteel problematisch als een politicus zich bemoeit met wie mensen trouwen”, zei Frederiksen bijvoorbeeld eind 2001 tegen dagblad Berlingske over de toen in Denemarken al spelende politieke discussie over het beperken van het recht op gezinshereniging.

In dat jaar won de rechts-populistische Dansk Folkeparti (Deense Volkspartij) flink bij de verkiezingen (12 procent van de stemmen). Die partij werd vervolgens de vaste gedoogsteunpartner in een decennium van rechtse regeringen. De sociaaldemocraten (gezakt van 36 naar 29 procent) moesten ondanks hun electorale verlies vooral wegblijven van de nieuwe populistische denkbeelden. “Iedere keer als wij een stap naar rechts doen, zijn er anderen die twee stappen extra zetten. Wij kunnen dat gevecht niet winnen”, zei Frederiksen toen nog tegenover dagblad BT.

De sociaaldemocratische partij hield vast aan de overtuiging dat Denemarken geen streng immigratiebeleid moest voeren. De dominante opvatting in de partij was sinds de jaren 80 dat arbeid zich internationaal vrij moest bewegen, zegt de Deense politicoloog Peter Nedergaard. “Sociaaldemocraten vonden het in de eerste plaats belangrijk om sociale en economische gelijkheid te bevorderen van immigranten.”

Beeld AFP

Deze ideologische houding komt in 2015 echter op losse schroeven te staan. Socialdemokratiet had net weer eens vier jaar geregeerd en verwachtte opnieuw verkiezingswinnaar te worden. Toch glipt de verkiezingswinst hen door de vingers, nadat de gevestigde rechtse partijen samen met de Deense Volkspartij twee weken voor de verkiezingsdag met een gezamenlijk ‘migratiemanifest’ komen. Het is het jaar van de grote migratiestromen naar Europa. Rechts toont minder moeite om de Deense grens op slot te gooien voor vluchtelingen. 

Nedergaard: “Het debat werd feller. Het ging opeens over het geld dat jaarlijks naar asielzoekers ging en niet meer aan de Deense arbeiders kon worden besteed.” Met 21 procent van de stemmen is de Deense Volkspartij de op een na grootste partij. De sociaaldemocraten eindigen daar nog steeds 5 procentpunten boven, maar zakken na de verkiezingen verder weg, onder de 20 procent. Frederiksen, inmiddels partijleider, vat die “dramatische” peilingen op als het signaal om te veranderen. Nedergaard: “Het werd tijd om de arbeiders het beleid te geven dat ze willen.”

Getto’s

In de  jaren na 2015 werkt Frederiksen geduldig aan de terugkomst van haar partij. Ze laat zien dat ze in haar oppositierol steeds vaker op linkse onderwerpen optrekt met de Deense Volkspartij. De gedoogsteunpartner van de liberaal-conservatieve regering van Lars Løkke Rasmussen is wel tevreden over Rasmussens hardere asielbeleid, maar vindt de bezuinigingen op sociale verworvenheden maar niks. Samen stemmen ze onder meer tegen de verhoging van de pensioenleeftijd. Tevens voeren Socialdemokratiet en de Deense Volkspartij gezamenlijk oppositie tegen een voorgestelde belastingverlaging voor rijken. Frederiksen laat zich eveneens samen met Kristian Thulesen Dahl, partijleider van de Deense Volkspartij, interviewen.

Als ze begin 2018 de grote stap zet en haar rechtse bootvluchtelingenplan aankondigt, krijgt de politica daarvoor lof van Thulesen Dahl. “Hij liet weten dat Mette hem na de verkiezing kon bellen”, zegt politicoloog Stubager. Daarmee geeft de populistische leider volgens Stubager onbedoeld een signaal af dat het voor zijn achterban geen schande meer is weer op de socialisten te stemmen.

Het zelfvertrouwen is groot bij Frederiksen als de partij in de peilingen weer richting 30 procent groeit. Haar strategie werkt: de arbeiders keren terug. Maar om te laten zien dat ze voor rechts geloofwaardig is, moet Frederiksen wel mee in het opbod van de rechtse partijen. Daartoe legt ze haar parlementariërs een strakke lijn op. Voortaan moeten ze voor bijna alle omstreden integratievoorstellen van de rechts-liberale minderheidsregering stemmen. In een groots beleidsplan om Denemarken voor 2030 “gettovrij” te maken bestempelt de Deense regering bijvoorbeeld 29 achterstandswijken als zodanig. 

Een Deense wijk geldt voortaan als ‘getto’ als meer dan de helft bestaat uit bewoners met een niet-westerse migratieachtergrond. Tevens moet zo’n ‘gettowijk’ aan twee van deze vier criteria voldoen: meer dan 40 procent werkloosheid, drie keer het landelijke gemiddelde aan inwoners met een strafblad, een gemiddeld inkomen dat 55 procent lager ligt dan de regio of meer dan 60 procent bewoners met alleen basisonderwijs. Oude betonflats gaan tegen de vlakte. Bewoners moeten verhuizen. Tevens gelden er in die wijken voortaan andere rechtsregels dan in de rest van Denemarken. Zo kunnen criminelen er tijdelijk harder worden gestraft. Bovendien worden moslimouders in een gettowijk verplicht hun kinderen minstens 25 uur naar de kinderopvang te sturen om ze de Deense taal en waarden te laten leren. Weigering betekent stopzetting van de uitkering.

Stigmatiseren

Het zogeheten Deense model krijgt veel internationale persaandacht. Vanuit humanitaire organisaties ontvangt Denemarken eveneens kritiek op zijn integratiebeleid. “Vanavond mis ik medemenselijkheid in Denemarken. Ik weet dat het er is. Maar we moeten er weer naar op zoek”, schrijft Anders Ladekarl, secretaris-generaal van het Rode Kruis in Denemarken op Twitter nadat de Deense regering in december 2018 aankondigt criminele asielzoekers te ‘verbannen’ naar het Deense eilandje Lindholm. “Hun vrijheid afpakken en ze isoleren en stigmatiseren, zal ze nog kwetsbaarder maken”, zegt Michelle Bachelet, VN-commissaris voor de Mensenrechten, tegen Reuters. “We hebben serieuze zorgen over dit plan.”

Hoewel Socialdemokratiet zich bij dit laatste specifieke beleidsonderdeel onthoudt van de stemming, zegt Frederiksen tegen De Deense tv-zender TV2 dat “als er geen beter idee is, de plannen voor Lindholm doorgaan”. Met het oog op de verkiezingen in 2019 toont Frederiksen zich tevens voorstander van de noodzaak voor een zogeheten ‘paradigmaverschuiving’ in het Deense integratiebeleid. Deze politieke term wordt door de Deense Volkspartij gebruikt. Er spreekt een politieke ambitie uit om in Denemarken überhaupt niet meer te streven naar integratie van vluchtelingen, maar naar repatriëring. Stubager: “Er mag van Frederiksen op het onderwerp immigratie geen millimeter ruimte meer ontstaan tussen haar opvatting en die van de populisten.”

Frederiksen rechtvaardigt haar harde taal steevast als een terugkeer naar het ideologische DNA van de partij. Socialdemokratiet is ooit opgericht om op te komen voor de Deense arbeiders. Gaandeweg zijn ze de belangen van de arbeiders uit het oog verloren. Nu luistert de partij weer naar hun zorgen. Door het aantal migranten in te perken en harde integratie af te dwingen, beschermen de sociaaldemocraten de toekomst van de Deense welvaartsstaat, zo luidt de redenering.

Heulen met rechts

Binnen Socialdemokratiet vinden sommigen het ‘heulen’ met rechts soms te ver gaan. Parlementariër Mette Gjerskov heeft bijvoorbeeld morele bezwaren om voor het voorgenomen boerkaverbod van de Deense regering te stemmen. Want dragen de sociaaldemocraten zo niet bij aan de toenemende intolerantie in de Deense maatschappij? “Er zijn maar zeer weinig vrouwen in Denemarken die een boerka of nikab dragen”, schrijft Gjerskov in een post op Facebook. “Er is geen sprake van een groot maatschappelijk probleem. Ik heb met vrouwen gesproken in nikab. Anderen zouden dat ook moeten doen, in plaats van alleen over hen te praten.” 

Als Gjerskov weigert om voor het boerkaverbod te stemmen, komt ze in conflict met Frederiksen. Als straf voor haar ‘afvalligheid’ verliest Gjerskov haar woordvoerderspositie.

Nu Frederiksen als winnaar uit de verkiezingen komt, ligt het voor de hand dat ze zal proberen een regering te vormen met de steun van kleinere linkse partijen. In Denemarken vinden coalities traditioneel over links of rechts plaats. Sommige van die partijen hebben zich echter sterk geprofileerd tegen het voorgestelde immigratiebeleid van Frederiksen. De sociaaldemocraten zouden tevens kunnen proberen om een linkse regering te vormen die bijvoorbeeld alleen voor de immigratiewetgeving steun zoekt bij rechtse partijen. “Ook dat zal in de praktijk lastig worden”, zegt Stubager. 

Hij gelooft niet dat de Deense Volkspartij, nu gekelderd naar 10 procent, met zo’n verkiezingsuitslag nog veel behoefte heeft om Frederiksens immigratiewetten te steunen. “Rechts zal eerder voor nog hardere wetten pleiten.” De Deense Volkspartij ondervindt bijvoorbeeld concurrentie op rechts van Stram Kurs (Strakke Koers), een nieuwe extreemrechtse partij die een verbod wil op de islam. 

Hoe Frederiksen zich uiteindelijk uit de complexe politieke situatie in Denemarken zal redden? Stubager zucht. “Aan de Deense macht hangt op dit moment een hoge prijs. Niet iedereen zou bereid zijn die te betalen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden