Zondag 08/12/2019

Groen Licht

Dankzij de zon wordt stroom binnenkort echt 'jouw energie'

Elon Musk presenteerde in mei de nieuwe, revolutionaire Tesla-batterij, die zelf opgewekte zonne-energie kan opslaan. Beeld REUTERS

Met goedkope zonnepanelen uit Ikea zelf energie opwekken. Beschermd zijn tegen black-outs. Nul elektriciteitskosten. Niet-verbruikte energie verkopen en energieproducenten die blij zijn dat je hun 'grijze energie' niet hoeft. Met dank aan de zon en een batterijdoorbraak wordt stroom echt 'jouw energie'.

Installeer 2 miljard superbatterijen op zonne-energie en de wereld heeft geen fossiele brandstof meer nodig en stoot geen CO2 meer uit. Het kan. "Dit is de toekomst die we zouden kunnen hebben", aldus sterondernemer Elon Musk van 'de elektrische Porsche' Tesla. "En het is de toekomst die we moeten hebben. De technologie is er nu. Twee miljard lijkt veel, maar er rijden ook 2 miljard auto's rond. Bovendien is de energiebron die we hier vooral voor nodig hebben, elke dag aanwezig. Ik heb het over de geweldige kernfusiereactor in de lucht die belachelijk veel energie produceert en die we de zon noemen."

Het klinkt als een Silicon Valley-sprookje en Musk deed de uitspraak toen hij in mei de nieuwe, revolutionaire Tesla-batterij voorstelde in een blitse show. Maar zijn stelling over hoe de combinatie zon plus sterke batterij een revolutie in het voordeel van groene energie kan veroorzaken, houdt meer steek dan de gebruikelijke reclamepraatjes uit Californië. Neem het blauwe vierkantje. Op de kaart van de VS toont Musk een minuscuul blauw blokje goed voor 10.000 vierkante kilometer of een derde van België. Eén pixel daarin is rood.

"Het vierkant is de totale oppervlakte die nodig is aan zonnepanelen om de hele VS van elektriciteit te voorzien. Die pixel is de oppervlakte nodig voor de installatie van de batterijen", zegt Musk. In de praktijk zal die opwekking natuurlijk verspreid zijn over huizen, gebouwen en zonne-energieparken. Maar het is de kleine oppervlakte die veelzeggend is.
"Mensen denken vaak dat er voor zonne-energie extreem veel landoppervlak nodig is. Maar niet alleen liggen zonnepanelen vooral op daken van bestaande gebouwen, je hebt in totaal niet eens zoveel oppervlakte nodig in combinatie met krachtige batterijen."

Die batterijen zijn wat Musk ons wil verkopen. Met spitstechnologie biedt Tesla Energy een revolutionaire doorbraak in batterijtechnologie die ervoor zorgt dat je zelf opgewekte zonne-energie kunt opslaan, ofwel op een batterij van 7 of 10 kWh (kilowattuur) voor gezinsgebruik of op een PowerPack van 100 kWh per 'kast', die eindeloos schaalbaar zijn voor een bedrijf. Dat zorgt ervoor dat het veel praktischer en goedkoper wordt om energie op te wekken wanneer de zon schijnt en op te slaan voor wanneer ze niet schijnt.

Ikea-zonnepanelen

"Dankzij die Tesla-batterijen staan we op dat vlak vijf jaar verder dan voorspeld. De prijs van 3.500 dollar (of 350 dollar per kWh) voor residentiële toepassingen was pas binnen een jaar of zeven verwacht. Bovendien kun je vandaag al naar Ikea om zonnepanelen te kopen", zegt eco-ingenieur Serge de Gheldere van Futureproofed. In enkele landen, zoals Duitsland en Zwitserland, heeft de meubelgigant, die tegen 2020 ook klimaatneutraal wil zijn, proefprojecten hiermee. Het gaat om een standaardsysteem van 3,36 kW en de prijs is zeer schappelijk in vergelijking met de markt (een systeem in de Britse Ikea kost 5.700 pond of 8.090 euro, BDB). De Gheldere: "Binnen de kortste keren betaal je met die combinatie van een batterij en goedkope panelen zo goed als niets meer voor je elektriciteit. De kosten van de batterij haal je er zo snel uit."

We beseffen volgens hem nog niet wat voor ommekeer in de klassieke energiemarkt eraan komt. De Gheldere: "Het is een kwestie van misschien vijf jaar of tien jaar voor dakleggers goedkoper zonnecellen op je dak kunnen leggen dan ouderwetse dakpannen.

Zodra de installatie is afbetaald, is één extra kWh gewoon gratis. Die betaalbare batterijen, de exponentieel dalende prijs van zonnepanelen en elektrische voertuigen zullen een echte omwenteling in de energiemarkten teweeg brengen. Volgens investeringsbank UBS wordt de return on investment van die gecombineerde systemen tegen 2020 meer dan 7 procent, terwijl dat voor een spaarboekje minder dan 1 procent is, en is de investering in minder dan zeven jaar terugbetaald. Dit zou wel eens het kantelpunt kunnen worden. Weinigen beseffen de disruptieve impact die dit zou kunnen hebben."

De laatste dertig jaar is het al honderd keer goedkoper geworden om met fotovoltaïsche panelen één kWh op te wekken. Dat is een exponentiële sprong en doorbreekt het traditionele zakenmodel van grote monopoliespelers.

CarbonTracker, de gerespecteerde organisatie die de evolutie van groene energie onderzoekt, verwoordt het in haar laatste briefing 'Lost in Transition' zo: "Hernieuwbare energie zoals zon en wind zijn alomtegenwoordig. En de kosten van die energie omzetten in elektriciteit zullen blijven zakken en zakken. Fossiele brandstoffen zijn er niet zomaar, die moet je ontginnen en dat wordt altijd maar duurder en duurder. De energiesector moet beseffen dat de vraag naar zijn producten vernield kan worden."

Terwijl de olie- en gasindustrie steeds dieper moet boren naar de laatste druppels fossiele brandstof, blijkt dat de klassieke energie-industrie de boom van groene energie niet zag aankomen. Vooral de groei van zonne-energie is door het Internationaal Energie Agentschap (IEA) zwaar onderschat. Terwijl het IEA tegen nu ongeveer 20 gigawatt (GW) geïnstalleerd vermogen zonne-energie voorspelde, is dat bijna tien keer zoveel (180 GW).

In ons land roept zonne-energie standaard twee reacties op: 'Te duur' en 'Zon, dat hebben wij toch niet?'. Maar dat blijken twee mythes. Felle zon is niet noodzakelijk, bewolking geen onoverkomelijke hindernis. In België levert de zon over een volledig jaar per vierkante meter ongeveer 940 kWh, goed voor een vat van 100 liter stookolie per vierkante meter. Het betekent dat een gezin met een dak van 30 m2 zijn gemiddelde jaarlijkse stroomverbruik helemaal zelf kan produceren.

Over de oversubsidiëring van de panelen, waardoor er nu een put van 2 miljard is, die wordt gedicht met de zogenaamde Turteltaks, zegt De Gheldere: "Het beleid is onhandig gevoerd. Er had een lineaire afbouw moeten zijn die vanaf het begin vastlag, zoals 20 jaar lang steun en ieder jaar minder steun. Toch is het voor een stuk dankzij die steun dat het nu zo snel gaat. En laten we appelen met appelen vergelijken. De werkelijke kosten van fossiele brandstof liggen vele keren hoger dan wat wij betalen en de subsidies voor die tanende industrie rijzen de pan uit. Iedere minuut gaat er tien miljoen naar fossiele-brandstofbedrijven."

Altijd goedkoopste stroom

De Belgische euvels hebben de consument met andere woorden een vertekend beeld gegeven van het potentieel, ook hier. Maar hoe doe je dat nu, het zonlicht in je voordeel inzetten? De Gheldere: "Stap één is energie proberen te besparen. Dat reduceert al meteen de kosten van de installatie van panelen." Met de panelen alleen al bespaar je ook een pak energiekosten. Momenteel verbruik je je zonne-energie wanneer er zon is en energie van het net wanneer er geen zon is. Wanneer je op piekmomenten, bijvoorbeeld wanneer iedereen 's avonds thuiskomt, meer elektriciteit nodig hebt dan je opwekt, gebruik je klassieke stroom van het net. Wanneer er veel zon is en je energie over hebt, wordt die op het elektriciteitsnet gezet. Voor die operatie betaalt iedereen die zonnepanelen heeft wel een 'prosumententarief' van zo'n 300 euro per jaar.

De nieuwe Tesla-batterij, die normaal gezien in de lente in Europa wordt gelanceerd, is één simpele smalle rechthoek die je aan de muur hangt. Ze dicht die kloof tussen productie en verbruik van zonne-energie: je wekt overdag en vooral op de meest lichtintense momenten stroom op en de batterij slaat op wat je dan niet nodig hebt.
De reserve die je dankzij die nieuwe batterijen opslaat, kun je 's nachts aanspreken op piekverbruikmomenten of wanneer er een afschakelingsprogramma zou zijn. De Gheldere: "Zo heb je op den duur steeds minder stroom van het net nodig en betaal je dus minder aan oliesjeiks in het Midden-Oosten en multinationals in Parijs. En je kunt altijd de goedkoopste stroom verbruiken. Bovendien kun je netbeheerder Eandis vragen een teller te zetten die kijkt naar wat je werkelijk nog afhaalt, waardoor je ook minder of niets meer zult betalen van dat forfaitaire prosumententarief." Voor bedrijven geldt hetzelfde.

En de voordelen zijn niet alleen voor de verbruiker. Ook de elektriciteitsproducenten kunnen er wel bij varen en dat maakt van de doorbraak pas echt een sterke economische case, zo benadrukt De Gheldere. Nu gaat alle stroom van producent naar consument. Het geld gaat in omgekeerde richting. Wie enkel zonnepanelen heeft maar geen batterij, is al onafhankelijker van de leveranciers maar kan opwekking en verbruik nog niet echt naar zijn hand zetten. Je bent nog afhankelijk van de aanwezigheid van de zon en moet dat prosumententarief betalen wanneer de panelen meer energie dan nodig opwekken. Die stroom 'verdwijnt' dan op het net en raakt vermengd met de 'grijze' stroom.

• Vlaanderen kan tegen 2030 30 procent energie en 60 procent elektriciteit uit hernieuwbare energie halen, vooral uit zon en wind
• Wereldwijd dekt zon vandaag 1 procent van de elektriciteitsvraag. In drie landen in Europa (Italië, Griekenland en Duitsland) is dat al 7 procent
• De totale capaciteit aan zon in de wereld is nu 178 gigawat, het equivalent van 33 steenkoolcentrales.
• In ons land is het 'geïnstalleerd vermogen' voor zonne-energie 3,11 gigawatt of in theorie het jaarverbruik van 823.235 gezinnen
• De gemiddelde prijs voor zonne-energie is de laatste paar jaar met 80 procent gedaald dankzij Chinese groei in de sector, efficiëntere technologie en meer interesse van grote investeerders
• De kosten van zonnepanelen blijven zakken. In verschillende Europese landen zijn systemen die zonne-energie tegen minder dan 1 euro per watt leveren gewoon aan het worden
• Tegen 2020 wil Marokko een megaspeler worden met vier megacentrales in de Sahara die in de helft van de behoefte van het land voorzien en deels uitvoeren naar Europa
• Als we in het tempo dat we ontbossen, zonnepanelen zouden plaatsen, dan draaien we in drie jaar 100 procent op hernieuwbare energie

"Dat nadeel kan nu eveneens verdwijnen", zegt De Gheldere. "Tesla biedt dat nog niet standaard, maar voeg bij de batterij ook een unit die een koppeling op het net mogelijk maakt, en je kunt in twee richtingen werken en ook met je batterij ook zonne-energie op het net zetten. De particulier wordt dan een flexibele miniproducent. Je bespaart niet alleen op je energiefactuur door eigen zonne-energie te consumeren, maar je wordt ook betaald wordt door de energieproducenten."

Want de grote centrales varen hier wel bij. Met je mini-elektriciteitscentrale en opslag in je batterij kun je hen namelijk helpen om grote pieken te vermijden. Het zijn net die pieken in de vraag die de producenten het meest kosten, zo blijkt. De Gheldere: "Overal stijgt de elektriciteitsvraag en de grote producenten moeten capaciteit bijbouwen. Maar die extra productie is voornamelijk nodig is om de piekvraag op te vangen, wat het zeer duur maakt om die pieken op te vangen omdat er simpelweg nieuwe centrales voor moeten worden gebouwd die bijna enkel dan draaien en dus niet rendabel zijn."
Wanneer je zelf kunt beslissen wanneer je je eigen opgewekte energie gebruikt en wanneer niet, en wanneer je er op het net zet en de elektriciteit in twee richtingen stroomt, dan pas is het echt 'jouw energie'. Tegelijk kun je er de grote centrales mee helpen om die zeer dure piekmomenten te vermijden. "En het zou niet meer dan logisch zijn dat je daar dan een vergoeding voor krijgt en op den duur dus ook betaald wordt", zegt De Gheldere.

Pieken helpen vermijden kan op verschillende manieren. Nu al zijn er succesvolle programma's waarbij consumenten betaald worden door de provider wanneer ze pieken in de vraag helpen afvlakken door op moeilijke momenten, bijvoorbeeld wanneer iedereen thuiskomt, minder te verbruiken. Een Amerikaans model is Opower, een vraag-aanbodprogramma. Stroomleveranciers brengen hun klanten op basis van smartmeters, data-analyse en gepersonaliseerde communicatie per sms en mail op de hoogte van nakende piekmomenten in de vraag. Wie dan enkele toestellen uitzet of bijvoorbeeld beslist de droogkas pas 's nachts te laten draaien, krijgt nadien een score en het bedrag dat bespaard is. Vooraf is bepaald welke opties de meest interessante zijn. Een nog veel handiger Belgisch voorbeeld dat je toelaat je energieverbruik op een handige en elegante manier in te tomen is Smappee (zie kader).

Een ander Belgisch voorbeeld met internationaal succes, Restore Antwerp, gaat nog verder en doet aan 'energie-arbitrage' op grote schaal. Met bedrijven die veel verbruiken zoals een papier- of staalfabriek of een industriële stomerij sluiten ze contracten waarin is bepaald hoe het bedrijf binnen de paar minuten minder energie kan verbruiken, bijvoorbeeld door de servers op de helft te laten draaien of één licht op twee uit te zetten. In ruil worden de bedrijven betaald door de energieleveranciers, want voor hen is het economisch voordeliger het verbruik te verminderen dan extra centrales op te trekken.

Een tweede positieve effect voor alle spelers is dat zonne-energieopslag over bijvoorbeeld heel veel huizen in Vlaanderen ook 'files' op het elektriciteitsnet kan verhelpen want dankzij de batterij-opslag is het mogelijk te kiezen wanneer elektriciteit op en weer van het net gaat en alles zo beter te stroomlijnen.

Smappee: een 'Shazam' voor uw stroomverbruik

Een toestel dat kan 'horen' of uw wasmachine draait en ziet welk apparaat het meeste verbruikt in waakstand. Smappee identificeert elektrische apparaten zoals Shazam muziek herkent. U houdt alles in de gaten met uw smartphone en zet uit wat niet hoeft te draaien. "De beste energie is energie die je niet verbruikt", zegt Stefan Grosjean, oprichter en CEO van Smappee. Met dat vertrekpunt heeft de Kortrijkse start-up een toestel ontworpen dat het volledige elektriciteitsverbruik van uw huis gedetailleerd in kaart brengt.

"Door mensen bewust te maken van hun verbruik, worden ze zuiniger," zegt Grosjean. Twaalf procent volgens een Amerikaanse studie, maar Smappee gelooft dat u er tot 30 procent mee kan halen. "Je kunt zien welke toestellen je beter door een zuinige versie vervangt," zegt Grosjean. "Of waar het sluimerverbruik u veel kost. Jaarlijks gaat dat voor een gezin al snel om een paar honderd euro."

Het toestelletje, niet veel groter dan een uit de kluiten gewassen smartphone, gaat aan de ene kant in het stopcontact, aan de andere kant sluit je het met een clip aan op de toevoerkabel van de zekeringenkast. Daar kan het alle elektrische apparaten monitoren. "Elk toestel verbruikt energie in bepaalde patronen en hoeveelheden", legt Grosjean uit. "Wanneer een koelkast aanslaat zit het verbruik rond de 50 watt, een paar seconden later valt het terug. Smappee herkent dat en weet dat het om een koelkast gaat." Net zoals de app Shazam liedjes herkent, weet Smappee over welk toestel het precies gaat. Als eenmaal alles is opgelijst - soms moet u ze manueel toevoegen - kunt u het verbruik, en dus de kostprijs, van elk toestel in real time monitoren met uw smartphone of tablet.

Slim netwerk

Kort samengevat: huizen die, vooral met zon, zelf zoveel mogelijk hun energie opwekken worden een schakel in een netwerk van producenten en consumenten. Slimme batterijen én een slim elektriciteitsnetwerk vlakken pieken af door onder andere toestellen uit of aan te zetten wanneer nodig, door elektriciteit van het net te halen, op te slaan of erop te zetten wanneer dat het meest opportuun is. Altijd tegen het goedkoopste tarief consumeren of een overschot aan elektriciteit doorverkopen wordt dan perfect mogelijk.

Distributienetbeheerder Eandis werkt aan zo'n slim elektriciteitsnetwerk door het huidige te upgraden met ICT, waardoor het veel flexibeler kan interageren met al die spelers tegelijk. De vooruitzichten in Vlaanderen daarvoor zijn positief, het huidige netwerk blijkt een goede basis.

De Gheldere: "Dit zijn telkens win-winsituaties en in de combinatie zon plus batterijen is dat nog makkelijker, omdat je als verbruiker je eigen voorraad hebt, opslaat en consumeert of terug verkoopt. De energieproviders worden daarbij de back-upinstanties die ervoor zorgen dat alles zo efficiënt mogelijk verloopt en energievoorziening op maat verkopen. De slimsten onder hen hebben passen zakenmodel in die zin aan."

Ondertussen zijn er honderden en honderden grote en minder grote samenwerkingsverbanden van buurten, ziekenhuizen, scholen, burgers die via de zon hun eigen energieprovider én producent worden (zie kader) en die dankzij de nieuwe batterijen alleen maar groter zullen worden.

"Vooral in Duitsland, maar eigenlijk overal in Europa ontstaan coöperaties van burgers, omwonenden die zelf hun energie gaan opwekken", zegt Dirk Vansintjan van REScoop.eu, de Europese federatie van hernieuwbare energiecoöperaties. "Dankzij de komst van betere opslagcapaciteit zal er progressief een soort 'internet' van miljoenen verbruikers/producenten van zonne- en windenergie ontstaan met een betaalbare productie zeer dicht bij huis. Zeker in Duitsland, maar ook elders waar er al heel veel coöperaties zijn, zien de klassieke energieproducenten dat als een bedreiging. Zonnedaken níét installeren zal dom blijken. Het wordt onze energie."

Zonnepanelen in België. De twee excuses - 'Te duur' en 'Zon, dat hebben wij toch niet?' - blijken mythes. Beeld Wouter Van Vooren

Eigen energie eerst

Op steeds meer plekken in onder andere Europa gaan hele buurten en gemeenten van het elektriciteitsnet dankzij zonne-energie. Onder andere in het Duitse stadje Saerbeck. Daar wonen 7.500 mensen die in 1989 besloten tegen 2030 klimaatneutraal te worden en tegen 2050 energie-autonoom. Dat is aan het lukken.

Alle energie wordt lokaal opgewekt met onder andere zonnepanelen. Dat kan omdat heel veel spelers meedoen: burgers, de lokale overheid, bedrijven, nutsdiensten en scholen. Het lokale distributienet kwam onder het beheer van de gemeente en als eerste stap kwamen er op alle publieke gebouwen zonnepanelen. Tegen 2007 was de uitstoot met een kwart gedaald en draaide de helft van de openbare gewouden op hernieuwbare energie. Een oud Amerikaans wapendepot werd een innovatief bio-energiepark met biomassa, wind en zon. Op de site, die de gemeente in 2009 kocht, zijn zeventig reeksen zonnepanelen op bunkers geplaatst. Die zijn ook voorzien van batterijen.

Energie die niet gebruikt wordt, wordt verkocht. Door lid te zijn van de energiecoöperatie werkt iedere burger mee aan een dubbel voordeel: energiezekerheid voor het dorp en een aantrekkelijk rendement dankzij de slimme eigen productie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234