Woensdag 18/05/2022

Dakloos omdat de wereld te snel draait

Antwerps daklozenrestaurant Kamiano vangt steeds meer psychiatrische patiënten op

Ziekenhuizen doven geruisloos het licht boven hun afdelingen voor chronische psychiatrische patiënten. Bij gebrek aan alternatieven komen die terecht in een wereld die voor velen onzichtbaar blijft: de straten en pleinen van de grootstad. Ze slapen in fietsenstallingen, in parken of in portaaltjes. 'We zien steeds meer mensen met ernstige psychiatrische problemen. Voor hen blijven alle deuren gesloten', klinkt het bij het Antwerpse daklozenrestaurant Kamiano.

Door Tom Cochez en Bert Bultinck / foto's jonas lampens

Woensdag, iets voor vijf uur. Verborgen tussen de hippe winkels van de Kammenstraat en de Lombardenvest opent Kamiano de deuren. De vaste gasten druppelen binnen. Sommigen met Antwerps lawaai, de meesten in zichzelf gekeerd, starend naar de grond. "Niet iedereen komt even regelmatig, maar we hebben toch een driehonderdtal min of meer vaste gasten die op woensdag en zaterdag komen eten", zegt medewerker Dirk Van der Goten. "Daklozen die leven op straat, voor wie de wereld vaak te snel, te complex en te moeilijk is. Het zijn mensen die aan hun lot overgelaten worden en heel eenzaam leven. De maaltijden die we aanbieden, betekenen voor velen van hen dan ook meer dan alleen maar eten. Kamiano is een plek waar ze rust vinden. Waar geluisterd wordt zonder te oordelen. In al de jaren dat we bestaan, zijn er honderden mensen overleden. Nooit van honger, wel door een overdosis, zelfmoord of aan de gevolgen van de erbarmelijke omstandigheden waarin ze moeten overleven."

Bij Kamiano ervaren ze het elke dag: een groeiende groep chronische psychiatrische patiënten komt bij gebrek aan opvang gewoon op straat terecht. De Limburgse psychiater Dirk De Wachter luidde daarover twee weken geleden in deze krant de alarmbel (DM 21/4). Jan De Volder, prominent lid van de Sint-Egidiusgemeenschap, de rooms-katholieke lekengemeenschap die Kamiano veertien jaar geleden uit de grond stampte, reageerde prompt.

"We zien steeds meer dakloze mensen die een ernstige psychiatrische problematiek hebben en voor wie alle deuren gesloten blijven", bevestigt Kristien Wouters, arts bij Kamiano. "Voor een van mijn patiënten heb ik letterlijk maanden rondgebeld in de hoop een plek te vinden. De man ging zienderogen achteruit. Het verhaal leek slecht af te zullen lopen. Uiteindelijk is het ons deze week gelukt opvang voor tien dagen te vinden. We zijn daar blij om, maar een structurele oplossing is het niet. Het zijn de allerzwaksten en niemand lijkt nog bereid hen op te vangen. Zaken zoals beschut wonen zijn zeer geschikt, maar de wachtlijsten zijn enorm. Daar krijg je zelden iemand binnen. Deze man had dan nog ziekte-inzicht en wou geholpen worden, maar vaak is het net deel van het ziektebeeld dat die mensen niet geholpen willen worden. En dus blijven ze op straat."

Jan bijvoorbeeld. Jan heet niet Jan, maar wil na lang nadenken toch liever niet met zijn echte naam in de krant. Jan is een trouwe gast en blijkt niet altijd even gemakkelijk afstand te houden tot de aanwezige vrouwen. Hij is naar de lage landen gekomen op zoek naar werk, maar na zes maanden in Nederland en drie in Antwerpen is er nog altijd niets uit de bus gekomen. Slapen doet hij in een fietsenstalling, maar hij wil niet zeggen waar precies. Hij wil werk vinden in de sportbranche: "Ik ben een sportman, voetballen en fietsen. Ik train een paar keer per week, met ritten tussen Antwerpen en Mechelen. Om mijn jumps te oefenen ga ik naar het stadspark."

Jan spreekt een mengeling van Engels, Duits, Nederlands en Pools, in korte zinnen, dikwijls zonder werkwoord. Naar verluidt is hij een voormalig paracommando, maar over zijn Pools verleden wil hij het niet hebben: "That is too dangerous." Kent hij veel mensen van de straat? Hij wijst naar zijn buurman, die net zijn portie lasagne binnen heeft. "Het leven is hard op straat. Vele mensen met psychologische en emotionele problemen."

Zelf heeft hij daar naar eigen zeggen nooit last van: "Ik ben een vrolijke mens." Een optimist? "Nee, geen optimist, een realist."

Wanneer men zijn portie lasagne brengt, weigert hij resoluut: "Daar zit varkensvlees in, en dat wil ik niet." Dan maar een groenteburger, Kamiano is erop voorzien. Is hij moslim? "Nee, maar ik lees de Bijbel en de Koran. Die boeken komen eigenlijk op hetzelfde neer. In Genesis staat ook dat je geen varkensvlees mag eten." En de vrouwen? Lijdt hij onder de eenzaamheid? "Dat is moeilijk. Je moet eerst werk hebben om aan een vriendin te geraken."

Zoals Jan zijn er velen bij Kamiano. En jammer genoeg loopt het niet voor iedereen goed af. "Een tijd geleden hadden we een vaste klant die zwaar psychotisch en drugsverslaafd was", zegt coördinatrice Paula Bemelman. "Omdat hij zich op een dag agressief gedroeg op straat werd hij door de politie naar spoedgevallen gebracht. Daar werd hij buiten de deur gezet omdat hij te agressief was. Hij werd een tweede keer door de politie binnengebracht en opnieuw buiten gestuurd. Hij kroop op een koepel in het Centraal Station en pleegde zelfmoord."

Maar gelukkig zijn er ook af en toe succesverhalen, al blijven die relatief. Willy bijvoorbeeld is ruim twintig jaar verslaafd geweest aan heroïne. Vandaag behelpt hij zich met methadon. "Ik ben altijd junkie geweest, maar nu ben ik er van af. Smoren ja, maar het zware spul, dat is definitief voorbij. Ik woon samen met mijn vrouw, op woensdag en zaterdag komen we hier iets eten."

Toch blijven ook mensen als Willy bijzonder kwetsbaar. "Het zijn jammer genoeg niet alleen de deuren van de psychiatrie die voor dakloze mensen gesloten blijven", zegt Paula Bemelman. "Ook de drempel van ziekenhuizen is vandaag hoog geworden. Een simpele kwetsuur volstaat soms om veel ellende te veroorzaken. De omschakeling van de Antwerpse OCMW-ziekenhuizen naar ZNA (het intussen verzelfstandigd voormalig OCMW-ziekenhuisnetwerk in Antwerpen, ToC/BB) en de bijbehorende waarborg die patiënten vandaag moeten betalen, maken dat vele daklozen gewoon niet meer naar het ziekenhuis gaan. Er zijn wel achterpoortjes, maar die zijn moeilijk te vinden voor die mensen. We maken mee dat mensen sterven, niet aan extreme ziekten maar aan een perfect behandelbare aandoening, gewoon omdat ze niet naar het ziekenhuis durven uit angst voor het financiële. Onze maatschappij gaat ervan uit dat ziekenhuizen voor iedereen zijn, maar de werkelijkheid is anders. Als je al eens afgewezen bent in een ziekenhuis, is het zeer moeilijk om terug te gaan. Mensen hebben hun fierheid en hun schaamte."

In een boek boven bewaren de mensen van Kamiano foto's van de vaste gasten die de afgelopen jaren overleden zijn. "Als we merken dat vaste gasten lange tijd niet langs komen, dan gaan we op zoek. Eerst bij de andere gasten, want velen kennen elkaar. Als we van hen niets horen, dan bellen we naar andere centra en opvangplaatsen. Uiteindelijk ook naar begrafenisondernemers. Veel te vaak eindigt het verhaal daar."

Kristien Wouters, arts bij Kamiano:

Het zijn de allerzwaksten en niemand lijkt nog bereid hen op te vangen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234