Vrijdag 05/03/2021

Vis noch vlees

Dagen Zonder Vlees: waarom flexitariërs de toekomst zijn

null Beeld Charlotte Dumotier
Beeld Charlotte Dumotier

Tien jaar geleden was de vegetariër nog een wereldvreemde geitenwollensok. Vandaag pochen we graag dat we weinig vlees eten. Aan de vooravond van de actie Dagen Zonder Vlees: hoe vegetariërs dat denigrerende stigma verloren en flexitariërs de toekomst zijn.

In mijn kindertijd werd tijdens het avondmaal rigoureus vastgehouden aan de heilige drievuldigheid: vlees, aardappelen en groenten. Vandaag vervangt mijn moeder kip of chipolata regelmatig door linzen, kaas of een extra portie peulvruchten. Organiseren vrienden een etentje, dan is 'vegetarisch, iemand?' inmiddels een doodnormale vraag. Afgelopen weekend nog werd er 'veggie' gekookt, hoewel iedereen vlees eet. Niemand die daar nog over zeurt.

Bij het ter perse gaan van deze krant schreven al ruim 27.400 mensen schreven zich in voor Dagen Zonder Vlees - een record - en engageren zich daarmee om, samen met een rist bekende koppen, de komende weken hun innerlijke carnivoor te beteugelen. Willen ze graag uit eten, dan zullen ze makkelijker dan ooit hun gading vinden op de menukaart. In de supermarkt worden ze om de oren geslagen met groentenburgers en boterhamsalades met paddenstoelen. Zelfs wie binnenkort op het vliegtuig moet, kan op voorhand aanvinken of ze al dan niet vlees willen terugvinden in dat dampende aluminium bakje.

Hoe anders was het pakweg tien jaar geleden. "Toen de eerste vegetariërs zich aandienden, werd er in de keuken wel eens geroepen dat er een konijn met pretentie in de zaal zat", geeft Jeroen Meus toe. Wie vleesloos door het leven ging, was een hippie, een overgevoelige geitenwollensok die zich om volstrekt belachelijke redenen bekeerde tot konijnenvoer.

"Als ik vroeger zei dat ik vegetarisch was, dan dachten mensen weleens dat ik ook geen alcohol dronk", vertelt Nena Baeyens van Ethisch Vegetarisch Alternatief (EVA). Al tien jaar leeft ze een vleesloos bestaan, en in die tijd zag ze de perceptie keren. "Vandaag wordt het gezien als een manier van eten in plaats van een identiteitsbepalende keuze." Inmiddels maakt Meus er een punt van om elke week een vegetarisch recept in Dagelijkse kost te smokkelen.

Afgelopen zomer berekende de Federale overheidsdienst Economie dat elke Belg in 2013 elke week 962 gram vlees verorberde, of 50 kilo op jaarbasis. Dat is 13 procent minder dan in 2005. Voor rundvlees ging de consumptie in die periode zelfs met 22 procent achteruit.

Ook EVA liet twee jaar geleden een onderzoek uitvoeren. Daaruit bleek dat een op de tien Vlamingen minstens een keer per week vegetarisch eet, een stijging van maar liefst 40 procent in vergelijking met 2011. Een kwart van de Vlamingen gaf ook aan dat ze zeker een keer per maand meededen aan Donderdag Veggiedag, en in een stad als Gent loopt het aantal 'flexitariërs' makkelijk op tot een op zes. "Recentere cijfers hebben we niet, maar er is geen reden om aan te nemen dat die evolutie is stilgevallen", zegt Baeyens.

Vlees doet denken aan eiwitten, spieren of fysieke kracht. Noden die wat van hun pluimen verloren zijn, zegt professor Wim Verbeke, die aan de UGent onderzoek doet naar consumentengedrag in de voedingssector. "Ons werk is minder fysiek geworden, we hebben minder spierkracht nodig. Sociologen spreken over de vervrouwelijking van de westerse maatschappij, waarbij zachtere waarden aan belang winnen, die mee verantwoordelijk is voor het feit dat we beknibbelen op vlees. Vrouwen eten sowieso minder vlees."

null Beeld BELGA
Beeld BELGA
null Beeld Charlotte Dumortier
Beeld Charlotte Dumortier

Vissen zijn ook dieren

Schandalen als de hormonen- of dioxinecrisis en de gekkekoeienziekte gaven die tendens eind jaren negentig een extra duwtje in de rug. Plots drong de vraag zich op: is ons vlees wel veilig en gezond? Verbeke: "Op dat moment is het tij beginnen keren. De klassieke vegetariërs bekommerden zich toen vooral over dierenwelzijn, maar de voedselschandalen hebben de grote massa doen nadenken over wat ze elke dag op hun vork prikken."

Komt daarbij de steeds luidere discussie over het verband tussen (rood) vlees en cardiovasculaire ziektes of kanker, en sinds kort ook het thema duurzaamheid. Vleesproductie is een van de belangrijkste oorzaken van de klimaatverandering. "Stilaan vindt iedereen wel een reden om zijn vleesconsumptie wat terug te schroeven."

Het aantal voltijdse vegetariërs is de afgelopen jaren niet echt toegenomen, en schommelt rond de 1 en de 5 procent. Het grote verandering zit hem dus bij de grote groep die af en toe een maaltijd zonder vlees op tafel zet, de zogenaamde flexitariër. Of flexivoor, het woord dat VLAM (Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing) verkiest. Zelfs daar wordt de "bewuste consument die rekening houdt met milieu-effecten en diervriendelijke productie" gepromoot.

Dat is ook KVLV, bij het grote publiek beter bekend als de Boerinnenbond, niet ontgaan. Toen twee jaar geleden het iconische Ons kookboek werd opgefrist, werd voor het eerst een apart veggiehoofdstuk voorzien. Elders in de kookbijbel worden vegetarische recepten gemarkeerd met een speciaal ontworpen icoontje.

Ons kookboek mikt op gezonde en eenvoudige recepten voor het gezin. "En daarbij moeten we ons aanpassen aan de huidige maatschappelijke tendensen, zoals aandacht voor gezondheid en milieu", zegt medewerkster Caroline Audoor, die het tegenwoordig ook al wat vaker zonder rund of varken doet. "Vlees is lekker en gezond, maar ik heb er niet altijd behoefte aan. Op dat vlak ben ook ik geëvolueerd. En heb ik geleerd dat je heel lekker vegetarisch kunt koken."

null Beeld Charlotte Dumortier
Beeld Charlotte Dumortier

Insectenburgers

Stilletjes aan vinden meer mensen de weg naar de workshops vegetarisch koken die KVLV organiseert. EVA slaagde er dan weer in om Kobe Desramaults te strikken voor de eerste vegetarische kookopleiding voor professionals. "Vroeger was het echt moeilijk om een hippe kok mee te krijgen in ons verhaal", zegt Baeyens daarover.

Een kleine rondvraag leert dat het voor voltijdse vegetariërs soms nog sukkelen is. Ze worden verward met veganisten - die alle dierlijke producten weren, dus ook eieren of kaas - of moeten op tijd en stond uitleggen dat vissen en kippen tot nader order ook dieren zijn. Of ze moeten het op een familiebarbecue stellen met een bord kikkererwten. Voor veel mensen is het nog wat zoeken. "Je mag er niet van uitgaan dat iedereen weet dat pasta of eieren geen volwaardige vleesvervangers zijn", klinkt het bij VLAM. "We krijgen soms nog de vraag of gevogelte al dan niet als vlees telt."

Toch, het gaat de goede kant uit. De chefkoks doen alvast hun best. "Buiten de grote steden of in klassieke brasserieën moet je het nog vaak stellen met een slaatje geitenkaas", zegt Baeyens. "Maar in de grote steden bieden restaurants quasi standaard vegetarische gerechten aan."

En was het aanbod vroeger beperkt en eentonig van smaak ('nat karton' was een populaire omschrijving), dan vind je nu in elke supermarkt een ruime keuze aan (smakelijke) vleesvervangers en alternatieve producten, zoals recent nog de insectenburgers. Dankzij intensieve kweek is ook vis de laatste jaren goedkoper en dus toegankelijker geworden. Het modale gezin vervangt nu al eens vaker steak of gehakt door zalm- of pangasiusfilet.

"Door zelf te proberen ondervinden steeds meer mensen dat er wel degelijk alternatieven bestaan voor vlees", zegt professor Verbeke. Het helpt ook dat we wat avontuurlijker eten dan midden jaren negentig. Wie had toen durven voorspellen dat we ooit zelf Thaise curry's of guacamole zouden klaarmaken? "We hebben meer andere smaken leren kennen, en die blijken vaak nog mee te vallen ook. Stilaan is zo de aanvaarding van vegetarisme gegroeid. We zijn gaan inzien dat vegetariërs geen rare kwieten zijn."

Volgens Meus zijn vegetariërs nog altijd geitenwollensokken, maar dan beter verpakt. "Ze rijden rond met hun bakfietsen, in gummilaarzen en parka's en ze zien er heel hip uit. Uiteindelijk gaat het toch vooral om de hoogopgeleide, goed verdienende elite die pocht over het feit dat ze met de fiets naar het werk gaan en gisteravond zelf houmous hebben gemaakt."

null Beeld Charlotte Dumotier
Beeld Charlotte Dumotier

Hij kan er wel lacherig over doen, maar wat Meus betreft is het allemaal best. "Ik ben wel pro-vegetariërs. Het is goed dat mensen zich engageren, het is nodig ook. Maar denk je soms dat ze in de Luchtbal (volkse Antwerpse wijk, LB) vaak vegetarisch eten?" Op de site van Dagelijkse kost wordt 'frieten met stoofvlees' volgens hem tienduizenden keren aangeklikt, een gerecht met tofu misschien 3.000 keer.

Dat leidt ons tot de vraag: wat nu? Hebben we hier te maken met een ecologisch verantwoorde modegril of is de flexitariër here to stay? Verbeke is er alvast zeker van: vlees is op zijn retour. "Midden jaren negentig was de carnivoorcultuur op zijn hoogtepunt. Die tijd komt niet meer terug. De laatste twintig jaar is de vleesconsumptie consequent gedaald."

Sommigen merken op dat het tegenwoordig aan overtuigde carnivoren is om zich te verantwoorden, een rol die voorheen voor de vegetariërs was weggelegd. Zo sterk zou Verbeke het nog niet stellen, maar we gaan wel die kant uit.

Daarmee tonen we ons wereldwijd voorlopers. In opkomende regio's zoals Azië is de vraag naar vlees groter dan ooit, voor Afrika wordt over een paar jaar hetzelfde verwacht. Mondiaal zal de consumptie dus blijven stijgen. "Maar de westerse wereld zal almaar minder vlees eten."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234