Woensdag 05/08/2020

'Dag des oordeels' voor Oekraïne: de 6 mogelijke scenario's

Oekraïens president Viktor Janoekovitsj zit rond de tafel met oppositieleiders Oleh Tyahnybok, Vitali Klitsjko en Arseny Yatsenyuk in Kiev.Beeld AP

In Kiev vindt een parlementaire spoedzitting plaats over de crisis. Als president Janoekovitsj weigert in te binden en geen vervroegde verkiezingen uitschrijft, beslist geweld wie aan het langste eind trekt. Wat zijn de mogelijke scenario's? Maarten Rabaey

Moebarak-scenario
De oppositie bestempelt vandaag als 'dag des oordeels'. In het parlement wordt front gevormd in een poging president Viktor Janoekovitsj ervan te overtuigen vervroegde parlements- en presidentsverkiezingen uit te schrijven. Tegelijk eist de oppositie dat de repressieve wetten, die eerder deze maand burgerlijke vrijheden beperkten, worden teruggeschroefd. Janoekovitsj zou dan een stap opzijzetten, zoals de Egyptische president Hosni Moebarak in februari 2011.

Een machtsdeling van Janoekovitsj en oppositie tot aan nieuwe verkiezingen is onrealistisch. Oppositieleiders Arseniy Yatsenyuk en Vitali Klitsjko weigeren het aanbod om premier en vicepremier te worden.

"Terecht, want het volk pikt dat niet", vertelde een Oekraïense journalist. "Elke oppositiepoliticus die nog met deze president samenwerkt, pleegt politieke zelfmoord". Nog een teken dat de positie van Janoekovitsj wankelt, is een waarschuwing van de zakenelite die hem aan de macht bracht. De invloedrijkste Oekraïense oligarch, Rinat Akhmetov, schrijft in een open brief 'dat de economie niet kan stabiliseren zolang mensen worden gedood'.

President met geweld afzetten
Janoekovitsj verliest zienderogen zijn greep op de macht. In Kiev bezetten betogers steeds meer overheidsgebouwen, waaronder het ministerie van Landbouw en dat van Justitie. Zonder toegevingen is het een kwestie van tijd voor zijn presidentieel paleis of zijn woning wordt belaagd.

De protesten zijn ook niet meer beperkt tot de hoofdstad alleen. In meerdere steden is de bevolking al op straat gekomen, van het centrale Cherkasy tot het westelijke Lviv, tot Zaporizhzhya en Dnipropetrovsk in het zuidoosten, Chernihiv en Sumy in het noorden en Odessa aan de Zwarte Zee.

De woede van de bevolking over de corrupte elite is zo groot dat het niet uitgesloten is dat zelfs een politiek akkoord vandaag de gemoederen niet zal bedaren. Volgens dit scenario verliest Janoekovitsj ook de steun van (het grootste deel van) zijn veiligheidstroepen, en wordt hij met geweld van de macht verdreven. De radicaalste opposanten of opportunisten binnen de veiligheidsdiensten zouden zelfs dan niet aarzelen hem terecht te stellen, het lot van de Roemeense dictator Nicolae Ceaucescu op kerstdag 1989.

Joegoslavisch scenario
Niet alleen tussen oppositie en regime staan de tegenstellingen op scherp, ook binnen de oppositie en tussen de regio's rommelt het. De oppositie bestaat uit verschillende kampen met totaal andere visies op de toekomst van het land.

Waar de pro-Europese betogers het land bijeen willen houden - en een liberale samenwerking met de EU wensen - keren de Oekraïense nationalisten van de Svoboda-partij zich tegen het Russischtalige oosten en elke samenwerking met het buitenland. Svoboda is antidemocratisch en openlijk antisemitisch. De partij organiseert fakkelmarsen waarin ze de nazicollaborateurs uit WO II eren. In het oosten wonen dan weer zowel pro-Europese Russischtaligen als mensen die toenadering tot Moskou willen. De multipolarisering is zo groot dat een desintegratie niet ondenkbeeldig is: vreedzaam, zoals in Tsjechoslowakije, of zelfs met geweld, zoals in Joegoslavië.

Het Wit-Rusland-scenario
Toch valt niet uit te sluiten dat Janoekovitsj alsnog kiest voor de frontale aanval. Dan laat hij zijn geheime politie de oppositietop arresteren en drukt met ijzeren hand de protesten de kop in. Zijn beruchte 'Berkut'-oproerpolitie, een 5.000 man sterke elite-eenheid die vooral is samengesteld uit Russischtalige agenten uit zijn Oost-Oekraïense thuisbasis, kan dan hard in de aanval gaan.

De Berkut doodde al enkele betogers. "Verontrustend is dat in de kleinere steden de repressie is opgevoerd", zegt een Oekraïense journalist. "Onder meer in Dnipropetrovsk sloegen ook titoesjka's, betaalde relschoppers, opposanten in elkaar. Er zijn ook mensen thuis opgepakt. Anderen zijn spoorloos verdwenen." Volgens dit scenario installeert Janoekovitsj een dictatuur zoals president Loekasjenko in buurland Wit-Rusland.

Hemelse Vrede-scenario
Als de noodtoestand wordt afgekondigd, zoals de Oekraïense justitieminister dreigde, kan in theorie het leger de straat worden opgestuurd om de barricades van de betogers op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev met tanks te verwijderen. Net zoals de Chinese overheid begin juni 1989 de protesten op het Plein van de Hemelse Vrede onderdrukte.

Maar de kans dat dit gebeurt, is erg klein geworden omdat legerleider Pavel Lebedev verklaarde dat de strijdkrachten zich "neutraal" opstellen in het conflict. "De Oekraïense soldaten zijn slecht uitgerust en gedemotiveerd", zegt een journalist ook. "Ze zullen niet op hun eigen volk schieten."

Hongaars scenario
Een mogelijk beslissende variabele wordt de opstelling van de Russische president Vladimir Poetin, die Janoekovitsj steunt. Zou hij desnoods militair te hulp schieten, zoals de USSR in 1956 de Hongaarse opstand de kop indrukte?

Voor Poetin is het geostrategische belang van Oekraïne erg groot. Te allen prijze wil hij voorkomen dat het een EU- en NAVO-land wordt. Ook ligt zijn Zwarte Zeevloot in Sebastopol, op de semi-autonome Krimregio. Daar waar grootmachten in de 19de eeuw al een oorlog voor uitvochten.

Lees meer in De Morgen, ook digitaal beschikbaar. Abonnees lezen de krant gratis digitaal.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234