Donderdag 17/10/2019

Privacy

Daar is Edward Snowden weer, met een waarschuwing: ‘Grootste gevaar ligt voor ons’

In het Engels heet het boek van Edward Snowden ‘Permanent Record’. Beeld EPA

Zes jaar nadat Edward Snowden documenten lekte over een van de grootste afluisterschandalen in de moderne geschiedenis, schrijft de klokkenluider zijn drijfveren neer in Onuitwisbaar. Daarin kijkt hij ook vooruit, want het risico is niet geweken. ‘Het grootste gevaar ligt voor ons, met de verfijning van artificiële intelligentie.’ De VS kondigden intussen aan Snowden en de uitgever te vervolgen voor het boek. 

Even terugspoelen. Het is 5 juni 2013 wanneer de Britse krant The Guardian naar buiten komt met top secret informatie waaruit blijkt dat de Amerikaanse inlichtingendiensten op grote schaal private persoonsgegevens ontvangt van telecombedrijven. De onthullingen die daarna volgden, wierpen een ongezien licht op de werking van de Amerikaanse spionageactiviteiten. Onder het geclassificeerde overheidsprogramma PRISM kon de VS meeluisteren met wie ze maar wilde. Microsoft, Google, Facebook, YouTube, Yahoo, Apple: allemaal bleken ze een achterdeur geïnstalleerd te hebben waarlangs de Amerikaanse geheime dienst NSA toegang kreeg tot nagenoeg alle data die het maar wilde.

De man achter de lekken is Edward Snowden. In 2013 werkte hij via een onderaannemer op Hawaii voor de NSA. Snowden was systeembeheerder en kon vanuit die positie zowat iedereen afluisteren. “Ik kon zelfs de president aftappen, als ik een persoonlijk e-mailadres had gehad,” vertelde hij The Guardian kort nadat de krant haar berichtgeving over PRISM was gestart. 

In Onuitwisbaar blikt hij terug op die tumultueuze periode, wat eraan voorafging, en hoe het zijn leven op stelten zette. Het boek zorgt ook meteen voor controverse. De openbaar aanklager van de Amerikaanse staat Virginia kondigde dinsdag aan zowel Snowden als de uitgever te vervolgen. Volgens zijn vroegere contract had Snowden het boek voor de publicatie moeten voorleggen aan de inlichtingendiensten. Met de rechtszaak willen ze de publicatie niet tegenhouden, maar wel voorkomen dat Snowden geld verdient aan het boek. Dat geld behoort door de contractbreuk aan de VS, klinkt het in een persmededeling.

Gat in beveiliging

“Zolang ik leef, denk, adem, heeft mijn leven zich achter een scherm afgespeeld”, zegt Snowden aan The Guardian in een gesprek over zijn boek. “Ik ben een binnenhuiskat. Dat is mijn eigen keuze geweest.” Al op jonge leeftijd was Snowden bijzonder goed onderlegd in digitale architectuur. In het boek beschrijft hij hoe hij als tiener plots zijn kans schoon zag om mee te lezen in afgeschermde documenten van het nationale nucleaire onderzoekscentrum in Los Alamos. “De website van het grootste en belangrijkste onderzoeks- en wapenontwikkelingscentrum van de Verenigde Staten had, zo zag ik, een gapend gat in zijn beveiliging. De zwakke plek kwam neer op een virtuele versie van een deur die niet op slot was gedraaid.”

Snowden komt uit een familie van patriotten. Bij hemzelf stak de vaderlandsliefde vol de kop op na de aanslagen op de WTC-torens in New York. Uiteindelijk zou hij zich aanmelden bij het Amerikaanse leger. “Ik wou een bevrijder zijn.” Uit blinde woede stapte hij mee in het verhaal dat de weken en maanden daarop zo vaak herhaald werd: Amerika was in oorlog. Het was de tijd dat George W. Bush de Amerikanen naar Afghanistan stuurde, op zoek naar massavernietigingswapens die er niet waren. Zijn grootste spijt is zijn onvoorwaardelijke steun voor de beslissing om ten oorlog te trekken, schrijft Snowden.

Hij komt terecht in de militaire training voor de Special Forces, maar moet daar al na enkele maanden beschikken met twee gebroken benen. Daarna volgt een blitzcarrière bij de inlichtingendiensten. Hij gaat aan de slag bij de CIA, maakt intern faam als briljant techneut en gaat uiteindelijk werken voor onderaannemers van de NSA. De wanpraktijken die hij daar voor zijn ogen zag gebeuren, leiden hem uiteindelijk tot de beslissing om massaal geheime documenten te verzamelen en buiten te smokkelen op een oude computer.

Op dat moment gaat alles bijna fout. Snowden beschrijft hoe een superieur hem in de gang opmerkt en hem vraagt wat hij met het oude toestel van plan is. Waarop Snowden: “Geheimen stelen.” Lef en humor zijn op dat moment mogelijk de enige reden dat zijn plan niet ter plekke in duigen valt.

Waarschuwing

Naast zijn memoires is Onuitwisbaar ook een waarschuwing van Edward Snowden. In 2013 bleek onze privacy zo lek als een zeef, maar zes jaar later is er geen reden om minder op onze hoede te zijn. Met de dag neemt technologie een centralere plaats in het dagelijks leven in. Instagram is voor velen een digitaal fotodagboek. Hardlopen doen we met een gps-horloge om de pols, zodat we naderhand de training tot in de details kunnen analyseren. Gemiste programma’s herbekijken we gratis online in ruil voor een handvol persoonlijke gegevens. Digitale praatpalen als Amazon Echo of Google Home houden zelfs ons boodschappenlijstje voor ons bij.

We genereren voortdurend een immense stroom aan data en de opslagkosten daarvoor worden met de dag goedkoper. Maar wat gebeurt er daarna met al die informatie? Snowden heeft het in dat verband over de “tirannie van het niet begrijpen van de technologie”: omdat we amper beseffen wat private bedrijven met al die data aanvangen, ontbreekt ook de controle erover.

Onwetendheid

“Het is het misbruiken van onwetendheid”, zegt cyberexpert Nathalie Van Raemdonck van het Europees Instituut voor veiligheidsstudies. “Wie niet mee is, kan ook niet mee beslissen.” Ze geeft aan dat onze data nooit helemaal veilig zullen zijn. Maar de onthullingen over PRISM zijn voor Europa en de rest van de wereld wel een kantelpunt geweest. Overheden beseften hoe kwetsbaar hun burgers waren en stoorden zich aan de arrogantie van de Amerikanen. De vertrouwensbreuk was totaal.

“De wereld is helemaal veranderd door de Snowden-leaks”, zegt Van Raemdonck. “Overheden en burgers zijn zich veel meer bewust dat die data ergens heen gaan en beschermd moeten worden. Je mag de GDPR-wetgeving ook echt zien als een rechtstreeks gevolg van wat Snowden aangetoond heeft. Die wetgeving dwingt technologiebedrijven om niet meer data op te slaan dan nodig, en niet langer dan nodig. Dat is echt een goede zaak.”

Wilde Westen

Bart Preneel, hoogleraar informatiebeveiliging (KU Leuven), is minder optimistisch. Private bedrijven moeten zich nu wel aan striktere wetgeving houden, maar voor geheime diensten is Europa nog steeds het Wilde Westen. “Als Europese burger heb je nog altijd geen bescherming tegen de NSA die ons afluistert. Amerikaanse burgers hebben op dat vlak een klein beetje een betere bescherming gekregen, maar de rest van de wereld absoluut niet. Ik denk niet dat er nu minder wordt gespioneerd dan in 2013.”

Positief is dat steeds meer mobiele apps zogenaamde end-to-end encryptie aanbieden: daarmee wordt communicatie tussen twee personen langs beide kanten versleuteld, waardoor deze moeilijker kan afgetapt worden. Al is de beveiliging niet waterdicht. “De informatie wordt uiteindelijk nog opgeslagen in de cloud”, zegt Preneel. “Die is te hacken. En bedrijven als Google kunnen informatie van je telefoon halen. Aan het grote plaatje is heel weinig veranderd.”

Cambridge Analytica

Voor Snowden zit het grootste gevaar in de mogelijkheden die al die data samen bieden. “Het grootste gevaar ligt voor ons, met de verfijning van artificiële intelligentie, zoals gezichtsherkenning en patroonherkenning,” vertelt hij in een gesprek met The Guardian. Door steeds meer informatie over ons dagelijks leven op te slaan, wordt het steeds makkelijker om ons gedrag te voorspellen. Dat is geen sciencefiction meer. Facebook laat adverteerders bijvoorbeeld toe reclame te promoten bij zogenaamde ‘lookalike audiences’: mensen die waarschijnlijk geïnteresseerd zijn in je product omdat ze op een of andere manier lijken op je al bestaande klanten.

Ook het schandaal rond Cambridge Analytica toonde aan hoe een schat aan privégegevens misbruikt kan worden. Niet voor economisch voordeel, wel om verkiezingen naar je hand te zetten. “Mensen denken dat zodra we een vrije en open samenleving hebben gebouwd, die zo zal blijven en er altijd zal zijn”, zegt Snowden. “Maar de realiteit is dat alles snel achteruit kan gaan.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234