Zondag 28/02/2021

Regen

Daar is de regen: vloek of zegen? Vijf vragen over de terugkeer van de nattigheid

null Beeld Bart Borgerhoff
Beeld Bart Borgerhoff

Geen dag te vroeg, zegt u? Iedereen snakte tijdens de aanhoudende droogte naar regen, en toch brengen de eerste onweersdruppels geen hosannakreten teweeg. Of hoe extreem compenseren niet werkt. "Dit brengt niet de nodige wateropslag, eerder miserie."

1. Hoe noodzakelijk was de terugkeer van de regen?

"Of ik het al ooit zo erg heb geweten? Ik heb '76 nog meegemaakt, maar dat is ook alweer een halve eeuw geleden", zucht Georges Van Keerberghen van de Boerenbond. De oogstschade is voorlopig minder extreem dan toen, maar het neerslagtekort is wel groter: 290 millimeter. Zo'n tekort laat zich slechts eens om de 100 jaar optekenen.

"We hebben geluk gehad met een vrij natte winter", zegt professor waterbouwkunde Patrick Willems (KU Leuven). Daardoor is er bijvoorbeeld geen acuut tekort in de drinkwatersector. "Maar de landbouw snakt echt naar regen. Er zou de komende dagen zeker 70 à 100 millimeter moeten vallen, liefst goed gespreid. Dan is herstel mogelijk."

Die wens is onzeker – de al even onzekere langetermijnvoorspellingen geven aan dat het de volgende maanden eerder droog zou blijven – en de vraag blijft of het niet sowieso too little, too late komt. "Voor de vroege aardappelen is de schade al aanzienlijk met opbrengstverliezen van 20 à 70 procent", zegt Guy Depraetere van het Algemeen Boerensyndicaat. Dorre graslanden en lege maïskolven zorgen dan weer voor kopzorgen bij de veehouders, die nu al in de wintervoorraden moeten tasten.

2. Zijn bomen en boeren eigenlijk nog te redden?

“Je moet het maar doen, dag in dag uit in de hitte vertoeven en toch nog groene blaadjes hebben”, lacht Koen Es van de botanische plantentuin van Meisen. Veel bomen en planten hebben de droogte goed overleefd, deels door een gezonde dosis zelfsnoei (bomen die hun bladeren afgooien om water uit te sparen). "Planten zijn bovendien heel veerkrachtig, zolang ze nog wat groen hebben." 

De regel lijkt: wie niet in goede conditie aan de droogte begon, heeft reeds het loodje gelegd. “Jonge bomen of struikplanten hebben eigenlijk nog niet voldoende tijd gekregen om wortels te ontwikkelen die tegen een stootje kunnen. Er zal dus wel een stevige uitval zijn”, zegt Es. Zo vreest Natuurpunt dat de hittestress te groot zou zijn geweest voor één op de twee bomen die in het najaar van 2017 aangeplant zijn.

Bij de boeren lijkt het natuurlijke herstel vooral een kwestie van de variëteit in teelten, en het financiële herstel een kwestie van de markt. "De tomatenbedrijven hebben zelfs meer opbrengst, maar kunnen niet lang bewaard worden waardoor de prijs daalt. Voor de granen is het omgekeerd", aldus Georges Van Keerberghen. Sowieso is er kwaliteitsverlies: kleine peren of kromme komkommers die de consument niet wil slikken. 

3. Weet de bodem nog wat regendruppels zijn?

Deze zomermaanden zijn de exponent van wat rekenmodellen al langer voorspellen: het regent minder vaak, maar wel heviger. Afhankelijk van de bodemsoort kan dat zeer ongunstig zijn. "Grofweg kun je stellen dat kleiachtige bodems het nu moeilijk zullen hebben, want door de aanhoudende hitte zijn ze zo hard als steen geworden. Het water ketst ervan af", zegt professor klimatologie Michel Erpicum (Universiteit van Luik). 

Vooral in het noorden van Vlaanderen en de polders is dat een probleem, maar ook waar leembodem zeer rijk is, kan de grond samenklitten door veelvuldige bewerking. Boeren proberen nu de grond al wat open te breken om de waterinfiltratie een handje toe te steken. "En de bovenste laag is door die eerste bui al wat doorweekt. Als het giet, zal dat echter niet volstaan", zegt Van Keerberghen.

Vandaar de grote hoop: gezapige regen. Niet meer dan 5 liter per vierkante meter en liefst gespreid over voldoende tijd. "Valt diezelfde hoeveelheid in een kwartier in plaats van in 3 uur, dan heeft een verharde grond er niets aan", zegt Erpicum. Meer zelfs: vruchtbaar slib zou in dat scenario van de velden kunnen afstromen. Dan hebben de boeren misschien liever geen regen, maar droogte (en tussenkomst van het rampenfonds).

4. Wordt mijn gazon nu weer groen?

Veel Vlamingen zagen met lede ogen aan hoe hun paradepaardje – het gazon – de groene glans langzaam verloor en geel of bruin begon uit te slaan. Toch is er geen reden tot paniekzaaierij: het is slechts uw gras dat in survivalmodus treedt. De focus wordt bij deze extreme omstandigheden verlegd van groei naar energiebesparing door (energievretende) bladeren te laten afsterven. Die vormen een lelijk, maar handig beschermlaagje voor de groeipunten.

"In tegenstelling tot andere planten, ligt het groeipunt van gras eigenlijk helemaal beneden tegen het grondoppervlak", legt Koen Es uit. Zie het als een controlecentrum van het gras. Zolang er daar beneden nog wat groen aanwezig is, kan het gras van daaruit weer beginnen groeien. Gezien de weerbaarheid van de sprieten is die kans best groot, zelfs een watervloed zal geen stokken in de wielen steken.

"In de bruinste gazons kan er hier en daar wel een dode plek zijn waar de enige optie bijzaaien is", zegt Es. Hij verwacht echter dat er voor de meeste gazonliefhebbers twee andere taken wachten: geduld tonen, en verticuteren in de periode september/oktober. "De viltlaag van afgestorven bruine blaadjes krijg je zo weer weg." Zo goed als nieuw.

5. Krijgen we straks onheil op ons dak?

"Als de regen te fel komt, zal het eerder miserie zijn en niet de nodige stockage", zegt Patrick Willems. In hevige omstandigheden wordt niet de landbouw of het grondwater gevoed (zie 3), maar wel de riolering. "Dan ontstaat het gevaar van wateroverlast." Zet dat naast de gekende Vlaamse liefde voor beton, en overstromingsgevaar loert om de hoek. "Al zijn er ook positieve zaken aan het onweer van dinsdagnacht geweest. Het heeft ervoor gezorgd dat de lege regenwaterputten veel water hebben gevangen. Mensen moeten zich niet meer tot leidingwater wenden, al blijven ze best voorzichtig met hun verbruik."

Voorzichtig blijven ze ook best op de weg. Een indrukwekkend onweer zorgt voor afleiding, maar ook ‘gewone’, minder imposante regenbuien net na lange droogte houden een risico in, zo legt Stefan Willems, woordvoerder van het VIAS-instituut voor verkeersveiligheid, uit: “Tijdens lange droogte verzamelt stof, vuil en olie zich op de wegen. De eerste regenbuien spoelen een deel van het vuil weg, maar dat is niet genoeg om alles weg te krijgen, net omdat de droogte zo lang aanhield.  Daardoor ontstaat een dunne laag, een film van vuil die voor extra gladheid op de weg zorgt." Trager rijden is dan de boodschap.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234