Maandag 18/11/2019

Daar is de nieuwsmijder

De emmer is vol. En dus haken ze af. Zo'n 30 procent van de Vlamingen is een nieuwsmijder. Gedaan met terreurberichten en twitter-gescheld. De groep groeit, en telt steeds meer hoger opgeleiden. 'Ik was op den duur teleurgesteld als ik eens 'gewoon nieuws' las.'

Eerst en vooral een bekentenis. Toen onze Nederlandse zusterkrant de Volkskrant vorige week een dossier bracht over 'de bruggenbouwers van 2017' voelde dat op de redactie van De Morgen lichtjes ongemakkelijk. We lazen verhalen over gewone mensen die proberen mensen samen te brengen, in plaats van te verdelen. Een mooi dossier, dat zeker. Maar toch, ongemakkelijk dus. Is zoiets niet te melig? Wij van de media zijn doorgaans niet zo happig op 'kumbaya-momenten', een term die het voorbije jaar opvallend vaak werd gebruikt. Steevast in negatieve, want behoorlijk naïeve betekenis. En dat wil je als nieuwsmedium vooral niet zijn, naïef.

Is het naïef om als nieuwsmedium verbindende mensen op te voeren? Neen, meent de Nederlandse journalist en publicist Charles Groenhuijsen. Het is net wat de media vaker moeten doen, willen ze niet al hun lezers, kijkers en volgers kwijtraken. In een opiniestuk schreef hij afgelopen week dat journalisten af moeten van de visie dat 'goed nieuws, geen nieuws is'. Want door enkel te berichten over mistoestanden en gebeurtenissen die afwijken van de norm, schetsen ze een heel zwart beeld van de werkelijkheid.

"Het gaat in wezen goed met de wereld, alleen weten de mensen dat niet", schreef hij. "En dat heeft grote maatschappelijke en politieke gevolgen. Met het uitvergroten van incidenten als terroristische aanslagen en onzinnige ideeën zoals de muur van Trump, voeden media de angst en het rechts populisme."

Idiote tweet

Dat kan Filip Mestdagh (34), administratief bediende bij een textielbedrijf en sinds twee jaar ook nieuwsmijder, alleen maar bevestigen. "Angst speelde bij mij inderdaad een rol. Ik verslond vroeger nieuwssites en las kranten. Ik keek en luisterde naar duidingsprogramma's, kreeg allerhande pushberichten en was actief op sociale media. Maar de aanhoudende stroom negativiteit werkte op den duur zo verstikkend dat ik met alles ben gekapt."

Die negativiteit zit niet alleen in de thema's op zich, maar vooral ook in de manier waarop mensen met elkaar omgaan, vindt hij. Hij verwijst daarvoor naar Jihad Van Puymbroeck, de nieuwe, jonge redacteur sociale media bij de VRT die omwille van een aantal tweets uit het verleden, haar Marokkaanse roots en zelfs haar voornaam, de afgelopen week een hoop bagger over zich heen kreeg op Twitter. Zelf heeft hij de berichten als nieuwsmijder niet gevolgd, hij hoorde enkel een 'korte samenvatting' via zijn vriendin.

"Op zulke momenten weet ik weer waarom ik me afsluit. We zijn in een wereld terechtgekomen waarin mensen elkaar niets meer gunnen, waarbij de ander per definitie verdacht is en waar sommigen handig gebruik van maken om aandacht te krijgen. En ja, nieuwsmedia spelen hierin een grote rol. Alleen lijken ze dat zelf niet te beseffen. Door te berichten over een zoveelste Twitter-rel, door mensen of feiten ook aandacht te geven die die aandacht niet verdienen. Kijk naar Trump. Moeten we nu echt elke idiote tweet van die man onder de loep nemen?"

Voor hem hoeft het niet meer. Hij is ermee gestopt na de zoveelste beeldenstroom over de zoveelste aanslag. "De focus van de media ligt zo op de waan van de dag. Beelden van mensen in paniek, na een aanslag of een ongeluk: ze voegden voor mij niets toe. Ik wilde dat helemaal niet zien. Ik kan me zonder die beelden ook wel indenken wat het voor de slachtoffers moet zijn geweest. Waar zit hier de meerwaarde?"

Zoals Filip denken wel meer mensen. Opvallend veel mensen zelfs, zo blijkt uit een masterproef van Joris Becq (KU Leuven). Hij onderzocht voor het eerst het fenomeen van de nieuwsmijders in Vlaanderen en kan er sinds kort dus een cijfer op plakken: 30 procent van de Vlamingen keert zich, bewust of onbewust, af van alles wat nieuws is. En het zijn de twee N's die mensen doen afhaken: de negativiteit en de nutteloosheid van nieuws.

"We spreken hier inderdaad over een grote groep", stelt Becq. "11 procent van de ondervraagden gaf aan het nieuws heel bewust te vermijden, nog eens 17 procent kijkt of luistert nog nauwelijks, maar benoemt het niet zo."

Straatinterview

Vooral sociale media en televisienieuws worden het vaakst vermeden. Maar ook de printmedia scoren zwak: kranten worden door 50 procent van de mijders niet meer gelezen, magazines door 40 procent. De radio wordt het minst vermeden, maar volgens Becq heeft dat vaak te maken met het feit dat de radio vaak op de achtergrond opstaat en er veel meer dan alleen nieuws te beluisteren valt.

Jongeren vermijden vaker het nieuws dan ouderen, en vrouwen vaker dan mannen. Becq: "Nog opvallend: de nieuwsmijders voelen zich emotioneel stabieler dan nieuwsvolgers. Dat sprak eerder onderzoek en ook onze verwachting tegen: er werd tot nu toe van uitgegaan dat iemand die nieuws volgt, daar vooral positieve effecten van ondervindt. Dat blijkt dus niet meer te kloppen, of is althans niet het aanvoelen van de huidige nieuwsmijders."

Hoewel de masterproef op eerder kleine schaal afgenomen werd - bij 577 personen - kan de Nederlandse professor journalistiek Irene Costera Meijer (VU Amsterdam) zich wel vinden in die resultaten. Zelf doet ze, samen met een collega van Oxford University, onderzoek naar nieuwsmijders en hun motieven in 26 landen, waaronder ook ons land. Ze hopen tegen de zomer met cijfermateriaal te komen.

Maar de eerste indruk is alvast dat het aantal nieuwsmijders groeit. Niet alleen in ons land, maar ook internationaal. En waar het vroeger vooral de laaggeschoolden waren die weinig hadden met nieuws, zie je het nu ook vaker bij hoger opgeleiden. Bij hen is het meer een statement geworden, een manier van kritiek uiten op de media en de gang van zaken in de wereld.

Voor echte conclusies is het volgens professor Meijer nog een paar maanden te vroeg. Maar de onderzoekers vonden wel al iets vreemds tijdens hun onderzoek. "We hebben via verschillende methoden gepolst naar wat mensen denken. En dan zie je dat wat mensen tijdens een straatinterview zeggen, grondig verschilt met wat ze in een diepte-interview zeggen. Op straat reageerden de mensen vaak erg boos en gaven ze het nieuws zelf de schuld. Dat is te oppervlakkig, of niet correct of niet objectief. Kortom, het is allemaal de schuld van de journalisten en de media.

Maar in diepte-interviews vonden ze niet meer dat het nieuws op zich schuld had, maar verwezen ze vooral naar de impact die het nieuws op hen heeft. Ze geven aan dat het hen machteloos maakt, verdrietig of schuldig. Ze hebben het gevoel dat het nieuws volgen van hen geen goeie burgers maakt, wel integendeel. Het beïnvloedt hun stemming enorm of ze geven aan dat ze er gewoon niets aan hebben. Het is een merkwaardige vaststelling, die aangeeft dat er meer aan de hand is. Wat, dat willen we verder onderzoeken."

Grenzen overschrijden

Het beïnvloedde inderdaad zijn stemming en nog veel meer dan dat, vertelt zanger en muzikant Flip Kowlier. Ruim twee jaar geleden werd ook hij nieuwsmijder. Omdat hij het simpelweg niet meer aankon. "Ik volgde vroeger werkelijk alles, nieuwssites, kranten, sociale media. Het was een gewoonte, maar ik merkte dat ik er niet bepaald vrolijk van werd. Ik had ook vooral het gevoel dat wat ik voorgeschoteld kreeg, er eigenlijk totaal niet toe deed. Je kent het wel: man doodt vrouw en ontvoert kind. Dan dacht ik: 'gohgoh, zo erg', en voor je het weet lees je het hele artikel. Om dan in de laatste alinea te lezen: in Minneapolis. Dan dacht ik: wat? Wat heb je daar nu aan?

"Natuurlijk is dat erg dat die mensen dat overkomt, maar ik ben geen activist. Ik kan niets met die info. En laten we eerlijk zijn: de meeste mensen zijn geen activisten. Ze denken ook 'gohgoh, wat erg' en daar blijft het bij."

Bovendien zit er iets heel pervers in het systeem, vindt hij. "Ik merkte op den duur zelfs dat ik teleurgesteld was als ik een keer 'gewoon nieuws' las. Blijkbaar werkt dat zo: mensen willen altijd maar meer 'gohgoh', waardoor media dat ook meer en meer aanbieden. Maar je blijft vooral achter met een heel leeg gevoel."

Hij besloot om alles te weren. Geen nieuwssites meer, geen radionieuws, geen tv-nieuws en geen krant. Hij voelt zich er gelukkiger bij, al weet hij dat het een vorm is van jezelf vrijwillig oogkleppen opzetten. "Mijn wereld bestaat uit mensen met wie ik contact heb en die ik ontmoet, en daar haal ik mijn waarden en normen uit. Ik ben gestopt in de periode dat het nieuws vooral terreurnieuws was. Ik merkte dat het aan me vrat. Ook al weet ik wel dat de kans klein is dat ik ermee te maken krijg. Maar ik was er toch heel veel mee bezig. Nu ik het niet meer hoor, ben ik er ook niet meer mee bezig. Ik kan daar toch niets aan veranderen. Nu loop ik rond in Gent en denk: het leven is simpel. Voor mij werkt het."

Dat het aan mensen vreet om telkens negatieve berichten te horen, is niet meer dan normaal. Daar is al heel wat wetenschappelijk onderzoek over. Negatief nieuws blijft namelijk meer en ook langer hangen. Dat heeft te maken met ons overlevingsinstinct. Door uit te gaan van het slechte, heb je als mens meer kans om te overleven in een gevaarlijke situatie. Omdat je meer voorbereid bent. Ons brein is dus zo geprogrammeerd dat het sterker reageert op negatieve stimuli dan op positieve.

Het probleem nu is vooral dat we overspoeld worden met negatieve stimuli, stelt cultuurfilosoof Lieven De Cauter. "Er is om te beginnen een enorme overload aan informatie. Het komt langs alle kanten binnen, via reguliere media, maar ook via sociale media. De wereld is bovendien een stuk grimmiger geworden. Er is zeker sprake van een verruwing van de maatschappij. En daar is het geval van Jihad Van Puymbroeck een mooi voorbeeld van. Het meisje symboliseert eenheid. Een Marokkaanse mama en een Belgische papa: het toont aan dat de mengcultuur een feit is. En dan krijgt zo'n jong meisje Vlaams rechts over zich heen, met een campagne waar je toch even van slikt."

De cultuuroorlog tussen links en rechts die in de hele westerse wereld woedt en het feit dat het op sociale media makkelijker ruzie maken is dan in de echte wereld, zorgt ervoor dat we grenzen overschrijden. Waardoor mensen afhaken.

Goed nieuws

Er zijn ook mensen die het afhaken een positieve draai geven. Jeroen Ongenae, administratief bediende bij de Universiteit Gent, is al enkele jaren nieuwsmijder maar startte vorig jaar zelf met een goednieuwssite: goednieuws.vlaanderen. Iets wat al snel de stempel 'zweverig' krijgt. Maar daar heeft het niets mee te maken, benadrukt hij. "Ik breng geen feelgoodberichtjes. Ik ben historicus van opleiding en leef in een academische wereld. Ik wil artikels brengen met een positieve insteek die maatschappelijk relevant zijn. Artikels dus waar mensen echt iets aan hebben."

De artikels gaan vaak over nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen of onderwijs, twee sectoren waarvan Ongenae gelooft dat ze wezenlijk iets ten goede kunnen veranderen in de wereld. Maar het zijn vooral de constructieve verhalen over gewone mensen die het meest aangeklikt worden, merkt hij. "Zoals het verhaal van een dame die een vzw is gestart om met muziek langs te gaan bij mensen met dementie om zo weer contact met hen te krijgen. Je merkt duidelijk dat er een behoefte is aan dit soort berichten."

Hij is ervan overtuigd dat het wereldbeeld dat we door de media opgedrongen krijgen een stuk negatiever is dan de realiteit. Toen hij begon met de site, scande hij een tijdje andere onlinekoppen. Ongeveer 10 procent was positief, 90 procent negatief. "Dat is niet de realiteit. Ergens begrijp ik het wel. De media berichten niet over dagelijkse dingen, maar over uitzonderingen. Dat is eigen aan berichtgeving. Maar de slinger is wel doorgeslagen. En de media hebben wel degelijk de keuze om een verhaal een negatieve of een eerder positieve insteek te geven."

Met 450 volgers op Facebook is de goednieuwssite nog niet bepaald groot te noemen. Maar hij krijgt sinds kort wel steun van Schoenen Torfs, dat het initiatief genegen is. Ongenae hoopt dan ook dat de site verder kan groeien, want er is volgens hem wel degelijk nood aan zo'n initiatief. Als een soort tegengif tegen alle negativiteit.

Maar is het een goed plan om je af te sluiten van het nieuws? Draai je jezelf dan geen rad voor de ogen? Er zijn nu eenmaal oorlogen, economische crises, verkrachters, en politici die voortdurend ruzie maken. "Je afsluiten voelt een beetje als vakantie nemen en even op het strand of in de tuin gaan liggen. Dat kan een hele verademing zijn", stelt cultuurfilosoof De Cauter. "Maar als het permanent gebeurt, is het wel heel gevaarlijk. Want zo krijg je media-idioten, die niet meer weten wat er speelt. Wie afhaakt, verliest ook zijn venster op de wereld."

Dat valt nogal mee, vindt Flip Kowlier. Want grote belangrijke dingen komt hij als nieuwsmijder toch te weten. Doordat mensen erover vertellen. Maar dan kan hij zelf nog altijd zien wat hij met die info doet. "En als ik eens iets hoor dat mij interesseert, dan kijk ik naar dat bericht. Zoals de historie rond Boef, die vrouwen hoeren had genoemd. Dan lees ik dat en denk ik: 'Ja, dat is dwaas.' Maar tegelijk: lopen er niet zovelen rond die eens dwaas doen? Waarom al die heisa? Wat bij mij dan vooral overheerst, is: er zal toch niets aan veranderen nu ik dat weet, dus waarom zou ik dat dan moeten weten?"

Al merkt hij soms wel dat hij toch niet helemaal mee is. "Ik zat onlangs samen met Tom Barman in De afspraak. Daar zaten nog andere mensen en plots ging het over de premier. Toen dacht ik: ik hoop dat ze mij niets vragen, want ik kon me de naam van die mens niet meer herinneren. Dat had pijnlijk kunnen worden." (lacht)

Nieuwsmijders volgen het nieuws eerder in grote lijnen. Ze bouwen een filter in en besteden de essentiële nieuwsgaring uit aan partner, vrienden, kennissen, weet professor Irena Costera Meijer. "Vergis u niet, ze kennen allemaal Trump. Ze zijn niet helemaal onwetend."

Tijdelijk fenomeen

En het nieuwsmijden is mogelijk ook maar een tijdelijk fenomeen, ontdekte onderzoeker Joris Becq. Uit zijn onderzoek bleek dat 95 procent van de nieuwsmijders zegt opnieuw nieuws te willen gaan volgen, als dat nieuws anders wordt gebracht. "Ze gaven ook heel duidelijk aan wat ze daarmee bedoelen: minder sensatie, meer diepgang, meer positief nieuws en vooral meer relevantere dingen. Dingen die er dus echt toe doen."

Media moeten dus dringend wat constructiever worden, meent Becq. Al ligt de term 'constructieve journalistiek' binnen die media zelf nogal gevoelig. Omdat 'positieve berichtgeving' in de praktijk soms een 'vertekende berichtgeving' blijkt te zijn. En omdat 'opbouwend' in de praktijk soms synoniem is van 'minder kritisch'.

Maar het kan ook anders. Interessant voorbeeld is wat Time Magazine onlangs bracht. Gasthoofdredacteur Bill Gates vroeg de mensen die hij het meest respecteert om te beschrijven waarom ze optimist zijn. Want optimist zijn is helemaal niet naïef, schrijft hij in zijn editoriaal. "Een optimist zijn, betekent niet dat je onrecht en tragedie ontkent. Het betekent wel dat je op zoek gaat naar mensen die op die fronten vooruitgang boeken en hen helpt hun boodschap zo goed mogelijk te verkondigen."

Misschien had de Volkskrant met haar dossier over bruggenbouwers dus toch gelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234