Woensdag 27/10/2021

DAAN

Zodra ik het restaurant betreed, weten ze al wat ik ga bestellen. Als ik mijn leesboek tevoorschijn haal, wordt de bestelling doorgegeven aan de keuken. Als ik eenmaal verzonken ben, wordt het gerecht voorgezet: verse octopus, met olijfolie en citroen. Het simpele gerecht maakt altijd ontroering in mij los, een die niemand ziet en maar één persoon voelt. Waar komt die ontroering toch vandaan?

Er wordt veel geschreven over herinneringen, en er wordt zo mogelijk nog meer geschreven over eten. Maar over het merkwaardige en moeilijk onder woorden te brengen samenspel tussen smaak en herinnering, tussen eten en geheugen, daar wagen niet bijster veel mensen zich aan. (Dan laat ik de namaak Proust-kenner, die altijd weer begint over die madeleine, terwijl Proust toch echt schreef over thee waarin madeleinekruimeltjes dreven, even buiten beschouwing.) Vermoedelijk omdat het te lastig is, te ongrijpbaar.

Schrijver Hans Maarten van den Brink heeft dat wel aangedurfd. Onlangs las ik zijn Reizigers bij een herberg, een essaydrieluik uit 2003, over Spaans eten. Nee, over Spanje. Nee, over de ziel van Spanje. Nee, over onze eigen ziel. Essays? Nee, het zijn reizen, door keukens en herinneringen, door Spanje, door Duitsland, door zijn jeugd. Wie van eten houdt en wil weten waarom: lees dat boek.

Van den Brinks grootmoeder leerde hem dat eten en drinken 'lichaam en ziel tezamen brengt'. Ze had gelijk, er schuilt onherroepelijk iets mystieks in het nuttigen van het juiste gerecht op het juiste moment; herinneringen die je eerder onder controle had, overvallen je nu. Herinneringen aan je ouderlijk huis, je heimat, aan de dierbare dagen dat je nog geen geld had voor behoorlijk eten, aan die speciale nacht waarop het sneeuwde maar de vlokken oplosten zodra ze de straat raakten.

De kleinzoon, die als schrijver de analytische formulering prefereert boven de vage, preciseert het spreekwoord van zijn oma als volgt: 'Geur en smaak zijn bij Proust eigenschappen die uiteindelijk noch in de mens, noch in eten en drinken aan te wijzen zijn. Ze komen tot stand in de verbinding van geest en materie. (...) Geur en smaak als de laatste dolende zielen, nu verder alles kan worden vastgelegd en massaal gereproduceerd, op schijven en banden, films en foto's, iedere beweging en ieder geluid. De maaltijd als een ongrijpbare ervaring die alleen maar opnieuw kan worden beleefd door haar opnieuw te scheppen, door de schepping te herhalen.'

Toen ik achttien was en een jaar achtereen oorlog had gevoerd met mijn vader, vertrok ik met twee vrienden naar Italië. Daar, in de bergen van Umbrië, woonden we een jaar. We hadden weinig geld, kregen tuingroente van vrienden, haalden verse vis bij een stalletje. Nog altijd kan ik geen 'Nederlandse' pesto proeven zonder verontwaardigd te raken, en schud ik mijn hoofd wanneer ik iemand een hap van een Dr. Oetker-pizza zie nemen.

Dat Italiaanse jaar. Ik was achttien, verdiende mijn geld als bordenwasser, de zon stond altijd hoog, de straatstenen waren ongelijk maar ik wist hoe te springen, niemand wist waar ik woonde of wie ik was. En elke maand kochten we een kleine octopus, die we besprenkelden met vers citroensap en dikke olijfolie uit een nabije boomgaard.

Het leven zou eindeloos duren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234