Dinsdag 22/09/2020

Da Vinci schilderde 'Aanbidding der wijzen' niet zelf

schilderkunst

volgens italiaanse kunstdiagnosticus werd de verf een eeuw later aangebracht

De Aanbidding der wijzen, een van Italiës belangrijkste schilderijen, werd niet door Leonardo da Vinci geschilderd. De ondertekening van het onafgewerkte schilderij is wel van zijn hand, maar de verf zelf werd vermoedelijk pas een eeuw later aangebracht door een niet echt begenadigd kunstenaar. Dat is althans de visie van kunstdiagnosticus Maurizio Seracini, die met zijn wetenschappelijke bevindingen in Italië voor controverse zorgt.

Brussel / Eigen berichtgeving

Eric Rinckhout

Ongeveer een jaar geleden werd Maurizio Seracini (55) aangezocht door het Uffizi-museum in Florence om een van Leonardo da Vinci's meesterwerken, de onvoltooide Aanbidding der wijzen uit 1481, wetenschappelijk te onderzoeken. Er moest een oplossing gezocht worden voor de internationale polemiek die was ontstaan omdat het Uffizi Leonardo's Aanbidding wou laten restaureren. Seracini, arts van opleiding, was niet aan zijn proefstuk: de voorbije zevenentwintig jaar onderzocht hij werken van Botticelli, Rafaël, Caravaggio, Giotto en zelfs Michelangelo's David met wetenschappelijke technieken als röntgenstralen, echografie en chemische analyse. Uiteenlopende musea als het Uffizi, het Louvre, het Metropolitan in New York en het Getty Museum in Los Angeles deden al een beroep op hem. Inmiddels heeft het Uffizi beslist om de Aanbidding toch niet te laten restaureren: het paneel zou te kwetsbaar zijn.

In The New York Times van voorbije zondag onthult Seracini in een interview dat Da Vinci de Aanbidding der wijzen niet zelf geschilderd heeft. "Niets van de verf die we nu op het paneel zien, werd door Leonardo aangebracht. Wie het dan wel heeft geschilderd weet ik ook niet, maar het was niet Leonardo." In de loop van het gesprek nuanceert Seracini zijn standpunt enigszins: behalve voor twee bomen is Leonardo vermoedelijk ook verantwoordelijk voor enkele stipjes loodwit op het hoofd van het kindje Jezus en van een koning. Maar dat is het dan.

Da Vinci heeft wel de grijs-groene ondertekening geschetst die nog altijd goed zichtbaar is in de onafgewerkte delen van het schilderij, aldus Seracini. Maar de verf dateert van later, veel later. Volgens Seracini werd ze aangebracht door iemand die deels zijn eigen gangen is gegaan, hier en daar elementen aan het schilderij toevoegde en zelfs enkele belangrijke thema's gewoon overschilderd heeft. Door kunstcritici werd de Aanbidding in het verleden net geprezen als een work in progress. Leonardo was een rusteloze natuur die liever een werk opzette dan voltooide, maar in deze Aanbidding, die hij op zijn 29ste maakte, was hij vrij ver geraakt, aldus specialisten. In het onaffe werk konden we de spanning zien tussen de ondertekening en het beschilderde deel, en konden we als het ware over de schouder van de meester meekijken...

Seracini verwijst die opvatting dus naar het rijk der fabels. Hij noemt de anoniemeling die het paneel beschilderd heeft "zelfs geen goed kunstenaar". Seracini begon te twijfelen aan de authenticiteit toen hij de geschilderde delen aandachtig bestudeerde. Plotseling zag hij dat de bergen in de verte meer op poppententjes leken. Eigenlijk is hij verontwaardigd dat men Leonardo verantwoordelijk acht voor de bruine penseeltrekken: de rechtervoet van de madonna heeft spitse tenen en zelfs een spitse enkel, een van de voetjes van Jezus lijkt wel uit hout gesneden te zijn, terwijl infrafroodreflectografie aantoont dat in de ondertekening de madonna een, volgens Seracini, "perfecte, ronde voet" heeft, haar gezicht en kleed veel sierlijker en de handen "zacht en echt" zijn, "niet kaarsrecht zoals in het schilderij".

Door het nemen van kleine stalen van het schilderij, die vervolgens miscroscopisch onderzocht werden, heeft Seracini ontdekt dat er al craquelures in het werk waren opgetreden toen de verf op het paneel werd aangebracht. Die barstjes waren diep genoeg opdat de oranje-bruine verf er kon insijpelen. Volgens Seracini kunnen die craquelures pas na een aanzienlijke tijd, zo'n vijftig à honderd jaar na de voltooiing van de ondertekening, zijn opgetreden.

Antonio Natali, conservator van de renaissanceafdeling van het Uffizi, is ervan overtuigd dat door Seracini's onderzoek het schilderij eindelijk correct gelezen kan worden. Infraroodreflectografie brengt enkele scènes, die door de verf aan het oog onttrokken zijn, weer aan het licht: arbeiders zijn een trap aan het bouwen en enkele paarden botsen met elkaar. Dat laatste beschouwt Natali als een belangrijke voorstudie van Leonardo's Slag bij Anghiari, een fresco uit 1503 dat door zijn dynamiek en intense emoties als revolutionair wordt beschouwd. "In de Aanbidding zit de moderniteit onder een laag bruine gelei", aldus Natali.

Uitgerekend naar het fresco van de Slag bij Anghiari is Seracini al enige tijd op zoek. Hij is ervan overtuigd dat het verborgen zit achter een muur in de raadzaal van het Palazzo Vecchio in Florence. Volgens Seracini is het werk nooit vernietigd maar heeft Vasari, die in 1563 de Florentijnse raadzaal ingrijpend verbouwde, gewoon een muur voor het fresco gebouwd en aldus een van de meesterwerken van de door hem aanbeden Leonardo 'bewaard'. Seracini is momenteel een draagbare machine aan het perfectioneren om met geluidsgolven 'door' de muur van Vasari te kunnen 'kijken'. Vorige week vond het ingenieursdepartement van de universiteit van Florence alvast een ruimte achter de muur in kwestie.

In het Uffizi hangt Leonardo's Aanbidding nog niet op zijn plaats. Het werk bevindt zich nog altijd in een depot voor verder onderzoek. In de zaal hangt een bordje met de tekst: 'Dit werk ondergaat verdere analyse.' Het Uffizi heeft voorlopig geen haast om Seracini's bevindingen, waarvan het museum al enkele maanden op de hoogte is, wereldkundig te maken.

'In 'Aanbidding' zit de moderniteit onder een laag bruine gelei'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234