Zaterdag 16/01/2021

Cyclusbouwer Herman Franke cirkelt rond zijn ikjes

Een rondedans van verhalen

De Nederlandse auteur Herman Franke schrikt er niet voor terug om hoogst ambitieuze projecten op de rails te zetten. In Zoek op Liefde, het tweede deel van zijn literaire cyclus Voorbij ik en waargebeurd, toont hij zich weer een onstuitbare verhalenverteller.

Herman Franke (°1948) is er de man niet naar om op zijn lauweren te rusten. Hij houdt van een radicale ommezwaai. Aanvankelijk was de jonge Franke in de jaren zeventig stadsverslaggever bij Het Nieuwsblad van het Noorden, maar toen hij daardoor "mensen in allerlei kringen in al hun zwakte en ijdelheden" zag, kreeg hij er stilaan genoeg van. Resoluut sloeg hij het pad van de wetenschappelijke kennis in. Franke koos op latere leeftijd voor studies filosofie, sociologie en criminologie en in een mum van tijd ontpopte hij zich als een hooggewaardeerd criminoloog met een vlekkeloze academische carrière, die zich puntig in het maatschappelijke debat mengde. Maar ook aan de universiteit sloeg de ontgoocheling toe, omdat "kennis er wel erg manipuleerbaar" bleek, zo vertelde hij in 2003 aan Vrij Nederland. Kort voor hij hoogleraar zou worden én na twee romans, nam hij de boude beslissing om voltijds schrijver te worden. Zijn stilistische finesse stelde hij nu ten dienste van ingenieuze, maar zelden voor de hand liggende romans zoals De verbeelding (1998) en Wolfstonen (2003). De verbeelding leverde hem trouwens destijds de AKO Literatuurprijs op. Bovendien, schreef Franke ooit in Trouw, zijn "Criminologen (...) beroepshalve buitengewoon geïnteresseerd in de grenzen tussen goed en kwaad, het duistere in de mens, kortom in de belangrijkste thema's van de wereldliteratuur." En telde de Nederlandse letteren niet ook schrijvers-criminologen zoals Andreas Burnier, Arnold Aletrino en J.B. Charles?

Einzelgänger

Toch moet je niet proberen om Franke (°1948) aan schrijvende vak- en geestesgenoten te koppelen. Hij is en blijft een einzelgänger, die maling heeft aan leermeesters, evenals aan meelopers en middelmatigheid. Een tikje onbescheiden heeft hij gesteld dat hij in zijn boeken "graag zelf het wiel wil uitvinden". Het moet gezegd dat hij niet te beroerd is om daarbij een blauwtje te lopen. Toen hij vorig jaar aankondigde een vijfdelige romancyclus op poten te zetten, werd er her en der gegniffeld over zoveel megalomanie à la Van der Heijden. In Uit het niets, het eerste deel van de totaalkroniek Voorbij ik en waargebeurd, introduceerde hij een ongrijpbaar 'ik-personage' dat zich als in een spiegelpaleis verdubbelde tot ettelijke persoonlijkheden en een subtiel spel van schijn en wezen vertolkte. Franke wilde de traditionele autobiografische roman op de proef stellen, maar imponeerde vooral door soepel lopende verhalenkettingen, die soms vlekkeloos overgingen in miniatuuressays van filosofisch statuur. Dat je bijlange nog niet kon bevroeden welke kant Franke uit wilde met zijn cyclus, stoorde allerminst, omdat zijn stilistische brille veel - zoniet alles - goedmaakte.

In Zoek op Liefde is de portretschrijver in lichtjes andere gedaante present en lijkt hij behekst door nieuwe vragen, zoals "Wat is het ergste wat je tegen iemand kunt zeggen?" En "kun je een vrouw begeren die allang dood is?" Curieuze kwesties die aan de hand van twee ruziënde neefjes en een driedimensionale foto van een naakte deerne uit ver vervlogen jaren te berde worden gebracht. Tegelijk passeren talloze aspecten uit het eerste deel anders getoonzet weer de revue (ook de neefjes doken in Uit het niets trouwens al kortstondig op) of herwerkt Franke zelfs passages uit De verbeelding. Hij doet dan ook niets liever dan samenhang in zijn oeuvre aanbrengen, al heeft de argeloze lezer daar niet altijd een boodschap aan. Tegelijk voelt hij de noodzaak tot een wat pedante introductie. Is Franke bevreesd dat de losse verhalen zonder een ronkende omlijsting niet tot hun recht zouden komen?

Magie

Gelukkig hervindt Franke al snel de magie van het vertellen, zoals meteen in het eerste verhaal waarin het hoofdpersonage op een camping in Texel een Duits meisje ontmoet en de vonken lijken over te springen. Tot ze de 'ik' vlak voor het moment suprême in de duinen met de woorden "Ich hätte die Bestimmt lieben können" afscheept. En dan spoorloos verdwijnt, wat een passionele zoektocht tot in Duitsland oplevert. Het geeft de lezer een indicatie van de blinde adoratie die de ik kan opvatten voor vrouwen, zelfs wanneer een ontmoeting niet meer dan een lichtflits is. Vrouwenqueestes vormen dan ook een leidmotief in Zoek op Liefde en tonen Franke weerom als een schrijver die hoogst sensueel en zintuiglijk te werk kan gaan.

De verhalen buitelen over elkaar heen als ongeleide projectielen en de chronologie schiet erbij in. Franke wisselt schitterende hoofdstukken af met overbodige en te vaag uitgewerkte verhaalflarden, waarbij hij als uitgangspunt de jeugdige 'goede voornemens' van de ik-figuur neemt. Geestig is hoe Franke knipoogt naar het circulaire karakter van zijn boek: "Die nacht droomde ik van een Duitse herder die zo lang achter zijn eigen staart aan rende dat hij erbij neerviel, terwijl zijn ogen rondjes draaien." Laconieke gedichten in het Nedersaksisch - ongetwijfeld afkomstig van Frankes moeder Marie Franke-Luiken - doorsnijden het geheel.

Wie smacht naar afgerondheid en houvast, zal in Zoek op Liefde van een koude kermis terugkeren. Toch hoeft Franke zich niet zoveel in te spannen om zijn cyclus protserige diepgang te geven. De verhalen overtuigen én palmen je ook zonder die woordkramerij in. Wat niet belet dat een lichte ongerustheid zich van mij meester maakte. Dat Franke zijn zoektocht naar zijn kameleontische ikjes frenetiek voortzet, is logisch. Maar je kunt je voorstellen dat menigeen verdwaalt in deze schemerzone tussen fictie en werkelijkheid. In deel drie mag Franke best wel klare wijn schenken.

DIRK LEYMAN

Podium, 248 p., 21,50 euro.

Herman Franke

Zoek op Liefde

Vrouwenqueestes vormen een leidmotief en tonen Franke als een schrijver die hoogst sensueel en zintuiglijk te werk kan gaan

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234