Zaterdag 19/06/2021

Cultuurtempels of lege dozen?

infrastructuur

vlaanderen en brussel bouwen culturele infrastructuur, maar wie betaalt de artistieke invulling?

Hét voorbeeld is het Brugse Concertgebouw van Paul Robbrecht, maar ook elders in Vlaanderen en Brussel worden volop prachtige cultuurbolwerken gebouwd, verbouwd of uitgebouwd. Voor beton en bakstenen is er schijnbaar genoeg overheids- en/of privé-geld voorhanden. De exploitatie en de artistieke werking van die gebouwen blijkt een ander paar mouwen. Zo leren althans de voorbeelden in Brugge en Brussel.

Brussel

Eigen berichtgeving

Ward Daenen

Als we ons enkel maar tot de belangrijkste nieuwe culturele infrastructuren beperken, dan merk je heel wat bedrijvigheid in de culturele bouw. In Leuven realiseerde de Nederlandse toparchitect Willem-Jan Neutelings tegen 2002 de inbreiding van het Stuk ("een gebouw perfect op maat", betogen de betrokkenen); in de hoofdstad werden en worden Flagey (2002), de Beursschouwburg (2003) en de Koninklijke Vlaamse Schouwburg (2004) gerenoveerd en de vijftig meter hoge toren van Stéphane Beel, uitbreiding van kunstencentrum en conservatorium deSingel, staat zo goed als zeker vanaf eind volgend jaar in de steigers. Zijn daarnaast tot nader order papieren plannen: het Museum aan de Stroom (MAS) in de Scheldestad, het Holocaustmuseum in Mechelen, de Leuvense Museumsite en ten slotte het meest bevlogen cultuurproject dat Vlaanderen ooit heeft gekend: het Muziekforum in Gent.

Stel dat al die papieren projecten straks definitief groen licht krijgen; zouden Vlaanderen, de betrokken steden en provincies en een stuk of wat privé-investeerders al dat beton en al die bakstenen en pannen kunnen betalen? "Ongetwijfeld, zelfs in crisis", betoogt Guido De Brabander, professor aan de faculteit toegepaste economische wetenschappen (Universiteit Antwerpen). "Dat zijn namelijk maar eenmalige kosten. En met een Neutelings, ontwerper van het MAS, en wie weet zelfs een Koolhaas (zijn OMA-bureau maakt een van de vijf ontwerpen voor het Muziekforum, WD) zou Vlaanderen in een klap een pak architecturaal prestige verwerven. Maar het geld zou dan wel van andere posten moeten worden weggenomen. En bovendien: zouden al die gebouwen jaar na jaar onderhouden kunnen worden? En zijn er subsidies dan wel privé-middelen voor een volwaardige artistieke jaarwerking? Dat lijkt al wat moeilijker, zo leert het geval van het Concertgebouw."

concertgebouw, brugge

Geld vinden voor het architecturale luik bleek namelijk niet het probleem voor de West-Vlaamse hoofdstad. De beslissing om Robbrechts meesterwerk te realiseren werd in 1998 genomen, twee jaar later startten de werken en tegen 2002, het jaar dat die Scone culturele hoofdstad van Europa werd, was het gebouw instapklaar. (Het gebouw werd voor meer dan de helft gefinancierd door de stad Brugge, voor een derde door de Vlaamse Gemeenschap en voor de rest door de provincie). Zo snel het gebouw er was - zelden een stad zo vastberaden geweten - zo langzaam werd de artistieke werking van het Concertgebouw inhoudelijk ingevuld. Wilde de stad tot ongenoegen van een pak Bruggelingen de exploitatie van het concertgebouw eerst toewijzen aan een privé-uitbater (Music Hall van Geert Allaert zou kandidaat nummer één zijn geweest) het duurde nog vijf lange jaren, tot de start van het Brugge 2002, vooraleer toenmalig cultuurminister Bert Anciaux met 2 miljoen euro subsidie over de brug kwam. En nu, nog een jaar later, blijkt de vzw Concertgebouw niet in staat om jaarlijks 1,5 miljoen euro eigenaarskosten (in verband met onderhoudswerken en fiscale lasten) af te dokken.

Bert De Graeve, voorzitter van de raad van bestuur van het Concertgebouw, wil eventueel de factuur laten betalen door de Vlaamse Gemeenschap, maar die kaatst de bal terug: "Het Concertgebouw is vooral een lokale en provinciale aangelegenheid en geen Vlaamse", klinkt het op het kabinet Cultuur. Lees: de stad Brugge en de provincie West-Vlaanderen ontlopen hun verantwoordelijkheid.

Maar Katrien Van Eeckhoutte, zakelijk directeur van het Concertgebouw, meent dat de Vlaamse Gemeenschap hierin een onduidelijk standpunt inneemt. "Stellen dat het Concertgebouw vooral een lokale en provinciale aangelegenheid is, strookt niet met de beheersovereenkomst die we hebben gesloten met de Vlaamse Gemeenschap. Daarin is ons duidelijk een lokale, een Vlaamse én een internationale opdracht toegezegd. Ook in de praktijk blijken wij niet alleen een rol te spelen voor Brugge en West-Vlaanderen maar ook voor Vlaanderen. De cijfers van 2003 leren dat 65 procent van de Concertgebouw-bezoekers uit Brugge en West-Vlaanderen komen, 35 procent van elders in Vlaanderen en de buurlanden", aldus Van Eeckhoutte, die ten laatste tegen eind 2004 een oplossing voor dit bevoegdheidsconflict wil.

Als in de loop van 2004 de stad Brugge noch de Vlaamse Gemeenschap of de provincie 1,5 miljoen euro eigenaarskosten (voor 2003 en 2004) ophoesten, dan stevent de vzw Concertgebouw, die dit jaar nog met flinke bezoekerscijfers en een hoge zaalbezettingsgraad mocht uitpakken, regelrecht op een failliet af. En in dat rampscenario wordt de alom bejubelde architectuur van Robbrecht een weliswaar wondermooie maar lege doos.

flageygebouw, brussel

Bernard Boon Falleur vat de grond van de zaak in Brugge wonderwel samen: "Het gebouw kwam op de eerste plaats. De culturele activiteiten en de subsidies ervoor waren al te veel een secundaire zorg." Wat weet Boon Falleur eigenlijk van het Concertgebouw? Niets. Zijn uitspraak slaat zelfs niet op het Concertgebouw maar op de renovatie van Flagey en de uitbating van het kunstencentrum aldaar. Boon Falleur is gedelegeerd bestuurder van de vzw Flagey. Die exploiteert de ruimten van de Brusselse pakketboot, verzorgt de culturele programmering én... kampt een jaar na de feestelijke heropening met een structureel tekort van 1,5 miljoen euro. Niet op de post eigenaarskosten ditmaal - die worden genereus door privé-sponsors gedragen - maar wel inzake programmering. En zoals in Brugge treedt dan haast automatisch de jingle 'Wie gaat dat betalen?' in werking.

Inderdaad: wie moet betalen? "Wij streven een publiek-privaat partnership na en we vragen dan ook dat de overheden hun verwoordelijkheid nemen", antwoordde Piet Van Waeyenberge, voorzitter van de raad van bestuur van Flagey vzw, enkele weken geleden in deze krant. Flagey heeft tot op heden geen cent structurele overheidssubsidie binnen voor haar "culturele en maatschappelijke project" en in het complexe culturele landschap van Brussel wordt dat beslist een harde dobber.

desingel, antwerpen

Wordt het met het MAS (gepland tegen 2005) en deSingel (die vanaf volgend jaar uitbreidt) in Antwerpen hetzelfde liedje: wel al geld voor beton (het geplande torengebouw voorziet zalen, bureaus klassen en een café-restaurant) maar nog geen garanties voor explotatie en artistieke werking achteraf? Paul Vermeir, technisch directeur van deSingel, probeert te weerleggen. "De toren, een hoogst noodzakelijke uitbreiding, zal 25 miljoen kosten, het onderhoud ervan jaarlijks 300.000 euro. De bouwheren (de Vlaamse Gemeenschap en de hogeschool Antwerpen, WD) zijn daar perfect van op de hoogte en zullen zich engageren voor het geheel", aldus Vermeir.

Ook voor de artistieke werking in het nieuwe gebouw? "Daarvoor werden al in 2001 middelen gevraagd in onze beleidsnota 2002-2005. Ondanks de positieve reacties daarop is er sinds 2000 geen belangrijke verhoging meer toegekend. Daarvoor is het wachten en hopen op de doorlichting van de grote culturele instellingen in Vlaanderen", moet Vermeir bekennen. "Momenteel mogen we jaarlijks op 3 miljoen euro subsidie rekenen. Om onze huidige internationale werking te verzekeren zou daar 500.000 euro moeten bijkomen. En behalve die inhaaloperatie is voor de artistieke werking van het nieuwe gebouw nog eens 500.000 euro nodig. De doorlichting zal uitwijzen wat al lang door iedereen wordt erkend: dat deSingel niet de middelen en de ruimtes heeft die een internationaal kunstencentrum vandaag moet hebben."

Toch vindt Vermeir niet dat de Vlaamse Gemeenschap enkel geld geeft voor baksteen en niet nadenkt over de werkingsmiddelen. "De laatste jaren heeft de Vlaamse Gemeenschap op het vlak van cultuur vooral geïnvesteerd in gebouwen voor bestaande werkingen. Denk aan het Stuk, de Beursschouwburg, de KVS en ook deSingel. En straks ook het MAS, dat tegen 2005 drie Antwerpse musea (Volkskunde- en Scheepvaartmusem en het museum Vleeshuis, WD) onder een dak zal samenbrengen. Naast de investering in het gebouw zijn daar slechts minimale meerkosten inzake artistieke werking nodig, gewoon omdat de werking al bestaat.

"Brugge is wat dat betreft niet de regel, meer een uitzondering. We kunnen alleen maar hopen dat het Forum na Brugge geen tweede uitzondering wordt. Opnieuw een nieuw gebouw voor een nieuw initiatief betoelagen, zonder dat dat door een bestaande organisatie wordt gedragen, zal middelen voor artistiek werk nog meer versnipperen. Wij ervaren alleszins dagelijks dat Vlaanderen onvoldoende middelen heeft voor meer dan één groot internationaal kunstencentrum", besluit Vermeir.

muziekforum, gent (?)

Zo zijn we bij het al drukbesproken 'Forum voor muziek, dans en beeldcultuur' aanbeland. Het Gentse project met Europese allure, opgestart onder leiding van cultuurmanager Gerard Mortier, wil ideaal zijn of anders liever niet zijn. "Het Muziekforum is ontstaan vanuit een vernieuwend idee in onze hoofden en niet vanuit een baksteen in de maag", poneert Forum-coördinator Daan Bauwens. "Een gebouw neerpoten onder het motto 'Daarna zien we wel' is oude politieke cultuur. Voor ons is dat alleszins geen optie. Als het Vlaamse cultuurbeleid ons project een gebouw toezegt, willen we meteen ook garanties om er nadien op volle kracht in te kunnen werken. Dat is in Brugge bijvoorbeeld niet gebeurd. Het Concertgebouw is gezet zonder exploitatie- of werkingsplan. Zo'n buitensporig risico willen wij niet lopen."

"Het Muziekforum streeft een ideale situatie na", haakt professor cultuurmanagement De Brabander (UA) in. "Die weldoordachte houding kun je alleen maar toejuichen. Toch is enige realiteitszin geboden. Er zijn fouten gemaakt in Brugge, oké, maar het realiseren van een nieuw project verloopt altijd in verschillende beslissingsfasen en over verscheidene jaren. Dat gezegd zijnde vraag ik me af of er wel plek is voor een project van deze omvang, in het rijke cultuurlandschap dat in Gent al bezit. Hoe reëel is het dan dat het Muziekforum er inderdaad komt? Ik denk dat het cultuurbeleid de komende jaren andere prioriteiten heeft. Het decreet op het lokale cultuurbeleid draait nog niet volgens de minimale voorwaarden, de sector van de beeldende kunst en de musea zou bijvoorbeeld wel wat financiële ademruimte kunnen gebruiken en zo kan ik nog wel even doorgaan. Zelfs als de cultuurbegroting de komende jaren toeneemt, is het volgens mij beter eerst in bestaande kwalitatieve cultuur te investeren. Pas als er dan een ruime marge overblijft kun je plaats maken voor een nieuw project."

Zo te horen is het Muziekforum dus niet voor morgen. Misschien zelfs niet voor Gent. Daan Bauwens: "Het Muziekforum is een bevlogen idee over de revolutionaire vernieuwing van het klassieke canon. Gent is zo genereus geweest om die idee een kans tot kiemen te geven. Daarom zijn en blijven ze onze bevoorrechte partner. Maar toegegeven, een idee met internationale allure is op zich niet plaatsgebonden. Het Muziekforum in Antwerpen of Parijs zou best denkbaar zijn. Brussel? Een boeiende gedachte. Een groot cultuurcentrum in de Europese hoofdstad. Als er in Gent geen plaats zou zijn voor ons - ik blijf hopen van wel - en de Europese Gemeenschap initiatiefnemer wil zijn, zeg ik ja."

'Zelfs als de cultuurbegroting toeneemt, is het beter eerst in bestaande kwalitatieve cultuur te investeren'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234