Zaterdag 16/10/2021

Cultuuroorlog in de maak

De eenheid in Europa is tegenwoordig ver te zoeken. Dat wordt alleen maar benadrukt door de houding van de Hongaarse premier Viktor Orban en de Poolse politicus Jaroslaw Kaczynski, die spreken van een cultuuroorlog.

In het hart van Europa wordt oproer gekraaid. De rebellen zijn geen jongeren, geen studenten, maar twee mannen op leeftijd. De Hongaarse premier Viktor Orban en Jaroslaw Kaczynski, de sterke man achter de conservatieve Poolse regering. Zij spraken een week geleden op een conferentie in Krynica, een stadje in het zuiden van Polen. Ze ontpopten zich als rechtse revolutionairen.

"De brexit is een geweldige kans voor ons. Het is een historisch moment. Er bestaat nu de mogelijkheid van een culturele contrarevolutie", zei Orban (53), geflankeerd door Kaczynski (67). Het was voor het eerst dat zij samen naar buiten traden. Dat duidt op een groeiend zelfvertrouwen in een Europese Unie die het zwaar heeft. Op de Britse eilanden is die afgewezen door de kiezers en op het continent wordt ze belaagd door populisten in alle soorten en maten. Op de top in Bratislava zullen de Europese leiders zich buigen over de vraag hoe ze hierop moeten reageren.

Met hun gemeenschappelijke optreden voor een kleine groep van genodigden gaven Kaczynski en Orban een schot voor de boeg. Zij roeren zich al langer. Het zogeheten Visegrad-blok (Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije) verzette zich het afgelopen jaar tegen de door de EU opgelegde asielquota voor vluchtelingen uit het Midden-Oosten. De Hongaren bouwden een hek. De regering in Warschau van Kaczynski's rechts-nationalistische Partij voor Recht en Gerechtigheid (PiS) nam besluiten over het Constitutionele Hof die volgens de Europese Commissie in Brussel de rechtsstaat bedreigen. Er waren dus al de nodige politieke wrijvingen, maar in Krynica werd er een extra component aan toegevoegd: een ideologisch-culturele.

Ronald Reagan achterna

De pijlers onder de conservatieve filosofie van Orban en Kaczynski zijn duidelijk. Ze zijn tegen Europees federalisme, wantrouwen het buitenland en koesteren de natiestaat. Ze leggen de nadruk op vaderlandsliefde, familie en christendom. Het zijn de ingrediënten van de 'culturele contrarevolutie' die ze willen ontketenen.

Het is een pikante term die zij in Krynica introduceerden. Hij lijkt verdacht veel op het begrip 'cultuuroorlog' uit de Verenigde Staten. Het betekent ook min of meer hetzelfde. In de VS staat het begrip voor de conservatieve reactie op de progressieve maatschappelijke ontwikkelingen zoals die gestalte kregen sinds de jaren 60. Vrouwen die niet alles meer pikten van hun man, homo's die uit de kast kwamen, het regelen van het recht op abortus, het verzet tegen de oorlog in Vietnam. Dit alles tot ongenoegen van het conservatieve volksdeel. Het vreesde aantasting van het gezin, wond zich op over het bespotten van de strijdkrachten in de serie M*A*S*H en schoof de schuld voor de oliecrisis, de gierende inflatie en de val van Saigon in de schoenen van het zedelijk verval.

In de schaduw van de opwindende jaren 60 en 70, waarin velen hun nieuwe individuele vrijheid vierden, ontstond een conservatieve tegenbeweging die minder in het oog sprong, maar in de persoon van Ronald Reagan wel aan de macht kwam en eigenlijk nooit meer is weggegaan. Na het aantreden van Obama radicaliseerde ze zelfs. Eerst was er de Tea Party, nu is er Donald Trump. Bovendien lijkt ze over te slaan naar Europa. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken ageerde begin dit jaar tegen een progressief keurslijf. "De wereld zou zich naar marxistisch voorbeeld automatisch slechts één kant op moeten bewegen - naar een nieuwe mix van culturen en rassen, een wereld van fietsers en vegetariërs die alleen nog hernieuwbare energie willen en strijden tegen elke vorm van religie? Dat heeft met traditionele Poolse waarden niets meer te maken", zei Witold Waszczykowski, die in de VS studeerde aan de Universiteit van Oregon.

Dreigt in Europa een cultuuroorlog zoals in de VS, vroeg de Volkskrant vervolgens aan Konrad Szymanski, minister voor Europa. Hij nam de term over. "Als we een culturele oorlog willen vermijden, moeten we accepteren dat het continent heel divers is. Dat is zijn schoonheid. Je hebt landen met een seculiere traditie, een katholieke, een protestantse."

De rechts-nationalistische regeringen in Warschau en Boedapest schuwen de confrontatie niet. Onder druk van populistische bewegingen zijn ook andere lidstaten een restrictieve vluchtelingenpolitiek gaan volgen, zeggen ze. "Zo worden de zwarte schapen de kudde", stelde een provocerende Orban.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234