Dinsdag 15/10/2019

Cultureel onbehagen (7)

Leo de Haes

In The Lexus and the olive tree, het beste boek over globalisering dat ik ken, heeft Thomas Friedman, Amerikaanse journalist en tweevoudig winnaar van de Pulitzer-prijs, het op zeker moment over vijf soorten benzinestations, die hij op zijn wereldreizen heeft mogen leren kennen. In het eerste pompstation wordt je auto volgetankt door vier personeelsleden in uniform, inclusief witte handschoenen. Ze werken er met een contract voor het leven, de benzine kost er 40 frank per liter en de pompbedienden wuiven je beleefd en lachend uit. In het tweede kost de benzine maar 8 frank, maar je moet wel zelf tanken en ook zelf je ruiten wassen. En als je even niet oplet, word je ter plekke door het rondhangende gajes beroofd en neergestoken. Aan de derde benzinepomp vult een bediende mokkend je tank. De man kijkt desgewenst ook de olie na, maar geeft duidelijk te verstaan dat hij dat volgens de vakbond niet hoort te doen. De man heeft gegarandeerd vijf weken vakantie per jaar en je betaalt er 40 frank per liter. In het vierde benzinestation werken veertien mensen, maar als er een auto binnen rijdt, blijven alle pompbedienden eindeloos vrolijk verder kletsen. De benzine kost er amper 6 frank, ze wordt namelijk gesubsidieerd, maar er werkt maar één pomp van de zes. In het vijfde tankstation kost de benzine nauwelijks meer, 8 frank, maar er is totaal geen benzine te koop. De vier werknemers hebben ze op de zwarte markt verkocht. Er is overigens maar één pompbediende stand-by, de andere drie hebben elders een tweede baan; ze komen hooguit één keer per week langs en dan nog alleen om hun loon op te halen.

Het is niet moeilijk om op elk pompstation de naam van een land of een continent te plakken met bijbehorend economisch systeem. In volgorde van de tekst zijn dat: Japan, Amerika, Europa of zeg maar België, Afrika, en last but not least, de weinige communistische landen die er nog resten. Thomas Friedman kiest ongegeneerd voor de Amerikaanse aanpak, omdat de vrije markt, zoals hij schrijft, mensen zelf de macht geeft te doen en te laten wat ze willen. In Europa en Japan wil de overheid zelf nog altijd liever het reilen en zeilen van de mensen bepalen en sturen. Hoe grofmazig ook, dit onderscheid tussen de verschillende economische systemen is verre van nieuw. Het originele van Friedman is dat hij via talloze voorbeelden laat zien dat, door de globalisering, de hele wereld over tien of twintig jaar nog maar één soort benzinestation zal kennen: het Amerikaanse. Dat is niet het gevolg van Amerika's cultuurimperialisme, maar omdat het Amerikaanse pompstation inzake prijs-kwaliteit het meest efficiënt werkt. Het heeft geen enkele sociale functie, het levert de meeste benzine voor de voordeligste prijs, basta. Friedman voorspelt dat als Europa die evolutie naar meer efficiëntie probeert tegen te houden, onze benzinestations op termijn gewoon door Amerikanen zullen worden opgekocht en uitgebaat. Het is dus mee globaliseren of ten onder gaan .

Friedmans toekomstvisie moet velen hier een heus schrikbeeld zijn, een kaakslag ook, want de voltrekking van een alles gelijkschakelende, alles verdommende veramerikanisering. Hoewel er voldoende stevige argumenten bestaan voor een gezond anti-Amerikanisme, wordt Amerika helaas altijd van je hela hola herleid tot de eenheidsworst van McDonald's en Coca-cola. Deze iconen van de Amerikaanse cultuur zijn blijkbaar zo overrompelend sterk dat zelfs de criticasters ervan door acute oogverblinding en hersenverweking geveld worden. Ze weigeren van de weeromstuit het andere Amerika te zien, het Amerika dat Microsoft-baas Bill Gates wegens monopolievorming voor de rechter sleept, het land dat relatief weinig fraude en corruptie kent, het Amerika dat de film heeft groot gemaakt (en de ruimtevaart, de computer...), het Amerika van Hemingway, Gershwin, John Cage, Robert Rauschenberg, Bob Dylan, Miles Davis, Richard Rorty, Noam Chomsky, Richard Dawkins en Tom Wolfe. De globalisering verspreidt kortom niet alleen het vulgairste, maar ook het beste uit die cultuur.

Eén vraag is overigens nog nooit afdoende beantwoord: waarom kiezen zelfs de meest onderdrukte en uitgebuite mensen, waar ook ter wereld, voor Disneyland in plaats van voor de barricaden, als ze zelf mogen kiezen? En waarom houden de meeste mensen meer van de Les Misérables als musical - een typische Amerikaanse entertainmentvorm - dan als boek? Of nog: waarom kiezen zowel Fransen, Brazilianen, Russen als Chinezen zo massaal voor Big Mac, terwijl al deze volkeren zelf al eeuwen over een nationaal fastfoodgerecht beschikken?

Ons eenzijdig onbehagen over de onbenullige producten van de Amerikaanse pulp- en vermaakindustrie dreigt het anti-Amerikanisme iets oppervlakkigs en gemakzuchtigs te geven. Er valt op café altijd makkelijk mee te scoren. Maar het is even waardevol en diepgaand als de visie van buitenlanders die ons beoordelen op Familie en Thuis. Intussen zijn er belangrijkere katten te geselen: de verwerping door president Bush van het akkoord van Kyoto over de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen, de plannen om een nieuw ruimteschild te bouwen, de afwijzing door de Amerikanen van een internationaal tribunaal voor misdaden tegen de menselijkheid en de weigering om het verdrag tegen de landmijnen te ratificeren of om Israël te veroordelen wegens overdreven geweld tegen de Palestijnen. Dat zijn de ware breuklijnen tussen de VS en Europa en de rest van de wereld. Deze fundamentele verschillen in waarden doen er echt toe. Alleen als Europa (Japan, Afrika, de Arabische wereld...) mee globaliseert, dat wil zeggen even economisch efficiënt als Amerika opereert, kan het de VS, die vandaag als enige supermacht de baan voor zich alleen hebben, een tegenwicht bieden. Het is namelijk geen wet van Meden en Perzen dat Amerika's suprematie eeuwig duurt. De Meden en Perzen bestaan ook niet meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234