Woensdag 23/06/2021

Cuba

Cuba libre is niet voor meteen

Familiebijeenkomst op de stoep, Havana. Beeld © YURI KOZYREV / NOOR
Familiebijeenkomst op de stoep, Havana.Beeld © YURI KOZYREV / NOOR

Zondag landen Barack Obama, Michelle en de meisjes in Havana. Een historisch bezoek, want de president gaat bij Raúl Castro op visite. Een massa sterren ging de Obama's al voor. Is Cuba, een erfvijand van de VS, een ander land geworden, dan?

Het is een anachronisme dat Barack Obama met de Air Force One landt, zondag in Havana. Bij een historisch bezoek had minstens een historisch toestel gehoord. Waarom niet de Douglas DC-6, alias The Independence, waarmee president Eisenhower in de jaren 50 door de wolken scheerde? Of beter nog: waarom vaart Obama niet in het kielzog van Calvin Coolidge, de laatste VS-president die Cuba bezocht in 1928?

Coolidge had de trein naar Key West genomen, in Florida. Op dat eiland, voor de kust van Cuba, gold de drooglegging niet. Coolidge zou er stevig de bloemetjes hebben buitengezet voor hij inscheepte op de USS Texas, een oorlogsbodem. Die bracht hem naar Havana, waar de rum nog kwistiger vloeide.

De broers Castro waren klein nog, toen: Fidel kan hooguit twee geweest zijn; de jongere Raúl was minder dan embryonaal: hij zou in 1933 pas ter wereld komen. Het was een andere generaal dus die Coolidge ontving, de tirannieke Gerardo Machado.

Om maar te zeggen: de laatste keer dat een VS-president naar Cuba trok, was het om zoete broodjes te bakken met een despoot. Ook nu, 88 jaar later, krijgt Obama er geen rasdemocraat te zien. Naar het eiland afreizen betekent nog altijd een half gestold verleden induiken.

Zelfs Havana, de setting, is minder ingrijpend veranderd dan de woelige 20ste eeuw had kunnen doen vermoeden. De jaren 20 mogen dan ver achter ons liggen, de herinneringen aan de fifties - toen Cuba nog synoniem was met drank, geld en gokken - zijn dat allerminst.

Het Havana dat zich vandaag aan de Obama's ontrolt, zwelgt in de jarenvijftignostalgie, het beeld waar Cuba-gangers zich aan vergapen "nu het nog kan".

Cuba en de VS kondigden de hervatting van hun diplomatieke relaties eind 2014 aan. Anderhalf jaar later blijkt de nieuwe vriendschappelijkheid minder effect te hebben gehad op de politieke situatie dan pakweg op de glamour. Cuba blijft tot nader order een strakke eenpartijstaat, maar amper hadden Barack Obama en Raúl Castro de heropening van hun ambassades aangekondigd of daar verscheen, winter 2015, Paris Hilton al ten tonele.

undefined

Een kapper in Regla, een voorstad van Havana, maakt even tijd om het stof van een portret van Che Guevara te borstelen. Beeld © YURI KOZYREV / NOOR
Een kapper in Regla, een voorstad van Havana, maakt even tijd om het stof van een portret van Che Guevara te borstelen.Beeld © YURI KOZYREV / NOOR

Fidelito

In Havana kwam la Hilton het Habana Libre bezoeken, eertijds Habana Hilton, het luxehotel dat haar overgrootvader er in 1958 had laten optrekken en waar na de revolutie, een jaar later, Fidel Castro zijn hoofdkwartier inrichtte.

De toren, die in de Koude Oorlog van kelder tot dak met afluisterapparatuur werd uitgerust, blijft een van de mondainste onderkomens van de hoofdstad. Het is anders niet dat Paris prompt de eigendom van haar familie weer kwam opeisen. Daar toonde ze zich veel te goede maatjes voor met Fidel Castro Diaz-Balart, onder Cubanen beter bekend als Fidelito, oudste zoon van, én een heer met wie zowel Paris als haar collega Naomi Campbell losjes op de selfie gingen.

Fidelito was trouwens niet de enige Castro-telg op het bewuste feestje, ook Fidel Antonio, kleinkind van de Líder Máximo, gaf present, net als tante Mariela, dochter van Raúl en bekend pleitbezorgster van homorechten op Cuba.

Voorwaar, Hilton, Campbell en de Castro's hadden het niet over de vrijheid van meningsuiting of economische hervormingen. Het feestje ging exclusief over sigaren - Montecristo, Cohiba, Romeo y Julieta enzovoort, al zullen ze, on the rocks, ook menig glas Havana Club naar binnen hebben geslagen.

Niet alleen Hilton en Campbell gingen de Obama's vooraf, de voorbije maanden kwamen ook langs: Sean Penn en Francis Ford Coppola, en in de stegen van Havana fotografeerde Annie Leibovitz intussen ook zangeres Rihanna, defilerend tussen roze Amerikaanse bolides, waaronder de in 1956 gebouwde Lincoln Continental van Marta Fernández, de toenmalige first lady en vrouw van die andere Cubaanse dictator, Fulgencio Batista. Bij Vanity Fair waren ze in de zevende hemel.

undefined

Het Arcos-gebouw, één van de meest iconische gebouwen in Havana, is in erbarmelijke staat. Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Het Arcos-gebouw, één van de meest iconische gebouwen in Havana, is in erbarmelijke staat.Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Kassa, kassa

Sinds de VS en Cuba weer officieel met elkaar praten, is een complete beau monde de revue al gepasseerd, daar in Havana. Want zelfs sterren koesteren onvervulde dromen ('Cuba! Finally!'), ook zij hopen snel-snel de lust van het prerevolutionaire tijdperk nog te proeven, en niet anders dan gewone stervelingen verkeren ook celebs in de mening dat Cuba eindelijk een normaal land aan het worden is. Niets houdt hen dus tegen.

Hoeft het gezegd dat Raúl Castro de belangstelling graag over zich heen laat komen? Het opnieuw tot leven wekken van de jaren 50 is een succesrecept gebleken voor de Cubaanse schatkist, want op toerisme en cultuur na heeft het eiland de wereld maar weinig meer te bieden. De export ligt al decennia op apegapen; het regime overleeft op dure invoer van voedsel en huisraad. Het embargo dat de VS in 1961 afkondigden heeft Cuba, sinds het niet langer op de hulp van de Sovjet-Unie kan rekenen, de facto op een oorlogseconomie doen draaien.

Gelukkig waren er de Buena Vista Social Clubs van deze wereld om de mindere momenten van 50 jaar communisme te doen vergeten en het decor van vroeger weer tot leven te wekken. Na de revolutie waren son (Cubaanse muziek met West-Afrikaanse elementen, red.) en bolero uit den boze wegens ancien régime, vandaag zijn ze obligaat want kassa.

En ja, ook Belgenland loopt storm voor Cuba. Er gaat geen maand voorbij of ondergetekende krijgt post van lezers met reisplannen. Iedereen wil naar Cuba, alsof het over een met uitsterven bedreigde diersoort ging, een antikapitalistisch reservaat waar we ons een ultieme keer te goed kunnen doen aan de deugd van reclameloosheid en egalitarisme, aan de zekerheid van vast bestuur ook. Cuba is een razend interessante plek, ja, maar dat de zaken zo'n vaart zullen lopen en het eiland straks een onherkenbaar andere aanblik zal vertonen? Niet zeker, niemand heeft een glazen bol.

Cuba na Castro, heette het boek dat ik in 2009 uitbracht. 'Een eiland in omwenteling', luidde ook toen al de ondertitel. Complete bibliotheken zijn er over Cuba volgeschreven. Sinds de prille jaren 60 hebben ze met de regelmaat van een klok het einde van het communistische bestel voorspeld. Ettelijke malen al is Fidel Castro terminaal of dood verklaard - quod non, ondanks de karikaturale plotten van de CIA.

undefined

Sterren als Paris Hilton en Naomi Campbell zijn graag geziene gasten in Cuba. Hier tekenen ze present voor de gala-avond van het International Habana Cigar Festival, februari 2015. Beeld © getty
Sterren als Paris Hilton en Naomi Campbell zijn graag geziene gasten in Cuba. Hier tekenen ze present voor de gala-avond van het International Habana Cigar Festival, februari 2015.Beeld © getty

Chinees model

Neen, 'na Castro' zijn we ook vandaag nog niet. Terwijl Raúl, die in 2008 Fidel opvolgde, zich een heuse koorddanser toont, heeft Fidel zelf, intussen stilaan 90, een heel ander exploot voor elkaar gekregen. Hij heeft niet minder dan de tijd opgeheven en verblijft nu al, oud maar levend, in een revolutionair walhalla. Daaruit daalt hij maar zelden meer neer, voor een kiekje met deze of gene hoge gast.

En wat mijn 'omwenteling' betreft: de wetten der geleidelijkheid functioneren zo perfect, in Havana, dat alleen wie goed kijkt ze ook ziet. Vandaag geldt het zelfs meer dan ooit: voor elke analist die beweging ontwaart, vind je er een die alleen verlamming ziet. Toegegeven, (C)astrologen, zoals de peilers van Cuba's toekomst smalend worden genoemd, zijn een soort apart, en geholpen heeft Fidel hen niet.

Maar alle gekheid op een stokje, laat deze journalist bij zijn stelling blijven: op Cuba vallen fenomenen waar te nemen die eertijds ondenkbaar waren. Cubanen kunnen vandaag bijvoorbeeld vrijer dan vroeger hun land in en uit, en zo'n 20 procent van de arbeidsmarkt werkt al in de privésector. In deze context hebben de hervatte relaties met de VS en het perspectief op de opheffing van het embargo alleen maar tot een stroomversnelling geleid. Zo mogen Cubanen weer huiseigenaar worden, kunnen ze kopen en verkopen, en vertimmeren ze al wat te vertimmeren valt, kwestie van waar voor hun geld te krijgen, straks, als ook buitenlanders zich op de vastgoedmarkt storten.

"Ook een groot aantal Amerikaanse bedrijven, waaronder Google, zit in de wachtkamer", zegt Dirk Kruijt, professor-emeritus aan de Universiteit Utrecht en Cuba-expert. "Maar het embargo (dat enkel door het Congres in Washington kan worden opgeheven, LD) zit nog in de weg. Van de ruim 1.000 kilometer strand zijn er hooguit een honderd als dusdanig ontwikkeld. Zeker in de toeristische sector is aanzienlijk potentieel voor groei. Daar, in alles wat met hotels en B&B's te maken heeft, zie je de grootste veranderingen. Ook in de kleinere privésector, de micro-economie zeg maar, merk ik jaar na jaar vooruitgang."

Maar dat is het economische plaatje. Wat met de politiek? Volgens Marie-Laure Geoffray van het Institut des Hautes Etudes de l'Amérique latine, in Parijs, maken de ruimere reismogelijkheden voor Amerikanen, nu er naast 110 rechtstreekse vluchten per dag ook nieuwe veerdiensten in het verschiet liggen, prille relaties tussen burgers mogelijk.

"En dat zowel inzake onderwijs, cultuur, religie en noem maar op. Het effect daarvan valt niet te onderschatten, want de Cubaanse regering kan niet langer alle sociale, economische en politieke problemen van haar bevolking op de VS afschuiven. Het land dat al vijftig jaar lang als de erfvijand wordt omschreven, is plots een partner geworden."

Maar dat, geeft Geoffray toe, is vooralsnog niet meer dan een verschuiving van gezichtspunt. "Een deel van de Cubanen vertrouwt het zaakje niet, bang als ze zijn dat de ballingen terugkeren en hun woningen weer komen claimen. Ook veel politieke opposanten zijn tegen de nieuwe vriendschap met Obama. Die zien ze als een overwinning van Raúl Castro en diens socialisme, terwijl ze daar nu net vanaf willen."

Hoe kan het Cuba van morgen er dan uitzien? Krijgen we een Chinees model, met één partij en grof kapitalisme? Krijgen we een graaicultuur, waarin de huidige top de geprivatiseerde staatsbedrijven in de wacht sleept? Komt er een keurige marktdemocratie waarin lusten en lasten gelijkmatig over de schouders verdeeld worden? Of blijft Cuba bij wat het ook vandaag al is, hooguit met oude wijn in nieuwe zakken?

"Het is koffiedik kijken wat de politieke toekomst brengt, maar Raúl verkeert in goede gezondheid en kan best nog een eind door", zegt Kruijt. "Sowieso wil het regime zichzelf in stand houden en is het onduidelijk waar het alternatief vandaan zou moeten komen. Ondanks een paar versoepelingen blijft Cuba de toegang tot het internet heel hard controleren. Op de oude dissidenten en een groepje jonge bloggers na zie je weinig bewegen. Neen, ik verwacht op korte termijn geen verandering."

Ver van het fiftiesdecor, onpeilbaar voor toeristen ook, tikt de tijdmachine van de macht. Daar komt de in onze contreien nog onbekende oud-minister van Onderwijs Miguel Díaz-Canel in beeld. Vicepresident Díaz-Canel, de gedoodverfde opvolger van Raúl, is een man van de partij, die de laatste jaren wel steeds vaker in de pas van het leger loopt. Onder Raúl Castro, die zichzelf tot 2018 de tijd gunt om het land te runnen, hebben de strijdkrachten meer politieke en economische macht dan ooit tevoren naar zich toegehaald, zeker in de lucratieve horeca en resorts.

Onvermijdelijk zal de verwachte boom ook het militaire kasregister doen rinkelen, en zullen toeristen straks nog meer geld in het laatje van de generaals brengen. Een leger dat zowel de centen als de wapens bezit? Daar alvast kan het Cuba van morgen niet omheen.

undefined

Gulle migratiebeleid

Maar terug naar het bezoek van Barack Obama. In het majestueuze Gran Teatro Alicia Alonso, met duizend Cubanen van alle slag in loges en parterre, apparatsjiks evengoed als dissidenten en burgers uit de diaspora, zal Obama de natie toespreken. Meer nog: volgens sommige bronnen zou zijn rede ongecensureerd live gaan, op radio en tv.

Ook de twistappels tussen zijn land en Cuba zal de president aansnijden. Want die zijn er nog, en ze blijven taai: zo eist Havana de VS-marinebasis Guantánamo terug, vraagt het dat de Amerikanen spoed zetten achter de opheffing van het embargo en wil het dat ze paal en perk stellen aan hun gulle migratiebeleid. Dat zuigt al sinds de hoogdagen van de revolutie Cubaanse burgers weg.

De VS daarentegen, die officieel nog altijd op regime change aansturen, blijven bij hun eis dat Cuba democratiseert en de fundamentele burgerrechten eerbiedigt. "Njet", riposteert Havana, dat er zijn "eigen" systeem op nahoudt en daar al jaren de gelijkwaardigheid van inroept.

"Toch moet Obama's boodschap over de mensenrechten krachtig en specifiek klinken", waarschuwt José Miguel Vivanco van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. "Anders zullen de Cubanen, die al meer dan een halve eeuw onder de repressie gebukt gaan, zijn bezoek als weinig anders herinneren dan wat vrolijkheid bij een baseballmatch."

In de Spoetnik-achtige Sportstad ten zuiden van Havana vindt straks niet alleen het bij voorbaat als memorabel bestempelde treffen plaats tussen Cuba's nationale team en de Tampa Bay Rays, daar is het ook dat vrijdag het once-in-a-lifetimeconcert van de Rolling Stones gepland staat. Dat is best wel ironisch, want in de vroege jaren 70 is hun muziek meer dan één Cubaan duur te staan gekomen. Ooit was zelfs John Lennon verboden, omdat hij als een geheim wapen van het imperialisme gold. Het kan verkeren: zoals Lennon intussen zijn standbeeld kreeg op Cuba, zo verscheen Mick Jagger laatst op de voorpagina van het partijblad Granma.

Niets veranderd dan, op het eiland van de broers Castro? Natuurlijk wel, al moet je soms veranderen om in de tijd te blijven stilstaan. Barack Obama zou Cuba's toekomst beter begrijpen als hij zijn Air Force One thuis liet, en in een museumstuk landde.

undefined

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234