Dinsdag 04/10/2022

InterviewCyrille Fijnaut

Criminoloog Cyrille Fijnaut: ‘De meest voor de hand liggende oplossingen tegen de drugsindustrie worden niet ingezet. Raadselachtig’

Cyrille Fijnaut: '‘Het is onbegrijpelijk dat er geen gemeenschappelijk politie- en douanecentrum is op het grensgebied Nederland-België.’ Beeld Bob Van Mol
Cyrille Fijnaut: '‘Het is onbegrijpelijk dat er geen gemeenschappelijk politie- en douanecentrum is op het grensgebied Nederland-België.’Beeld Bob Van Mol

Topcriminoloog Cyrille Fijnaut (76) is een wandelende bibliotheek als het aankomt op de georganiseerde misdaad. Het onderwerp laat hem niet los, en het drugsgeweld dat deze zomer in Antwerpen oplaaide volgt hij op de voet. Met strafrechtelijke en bestuurlijke maatregelen, zoals het intrekken van vergunningen van criminelen, is het mogelijk het probleem beheersbaar te houden, zegt Fijnaut.

Ans Boersma

Fijnaut is honkvast: ondanks zijn uitstapjes naar België en de Verenigde Staten woont hij nog altijd in Tilburg waar hij zijn carrière begon bij de politie. Zijn huis staat op nog geen twintig kilometer afstand van de plek waar de beruchte drugscrimineel Ridouan Taghi opgesloten zit. Fijnaut, voormalig hoogleraar criminologie en strafrecht aan de KU Leuven, Erasmus Universiteit Rotterdam en de Universiteit van Tilburg, specialiseerde zich in de georganiseerde misdaad. Hij schreef zestig boeken, nog eens zestig met anderen, en meer dan 700 artikelen. Zijn pen is nog altijd niet leeg: momenteel werkt Fijnaut aan een boek over 25 jaar misdaadbestrijding in Nederland.

De criminoloog is jarenlang betrokken geweest bij adviezen aan de Belgische en Nederlandse overheid over misdaadbestrijding. Hij is uitgesproken over het drugsbeleid: legaliseer cannabis in de hele EU, sluit deals met topcriminelen in ruil voor informatie. Maar bovenal is hij consistent in zijn boodschap: pak via het strafrecht criminele machtsgroepen aan, en neem bestuurlijke maatregelen om de logistiek in te dammen. Daarbij is Europese samenwerking essentieel.

Waarom spreekt u zich nog altijd uit?

“Het is te gek voor woorden dat je me nog interviewt, zo’n oude man. Of ik het onderwerp niet kan loslaten? Nee, wetenschappelijke passie en maatschappelijke betrokkenheid drijven mij om bezig te blijven. Ik volg nauwgezet wat er in België gebeurt, ik zit op de wip tussen de twee landen. Ik heb veel over het onderwerp geschreven. Een beetje serieuze wetenschapper moet niet alleen gehakt maken, dat kan iedere slager. Hij moet ook geregeld biefstukken bakken. Roepen en hard wegrennen is makkelijk. Maar laat eens zien dat je een vakgebied onder de knie hebt. Dat is een van de redenen waarom ik denk: misschien moet ik er nog eens voor gaan zitten en terugkijken op 25 jaar. Wat er aan de hand was voor 1995 en nu, en hoe je dit kunt verklaren.”

Hoe is de situatie nu?

“Het is in alle opzichten ernstiger geworden. In vergelijking met 25 jaar geleden kan worden vastgesteld dat de zware misdaad op dit moment omvangrijker, digitaler, georganiseerder, gewelddadiger, corruptiever, meer ingebed, winstgevender en grensoverschrijdender is geworden. Het is niet langer gericht op individuele personen die drugscriminelen op de korrel nemen. Ze deinzen er niet voor terug om hele straten met handgranaten en zelfgemaakte explosieven de stuipen op het lijf te jagen. We hebben een groot probleem. En wie dat ontkent, is ziende blind. We moeten goed kijken naar samenhang en samenwerking tussen België en Nederland, en niet doen alsof die problemen te splitsen zijn. Dat kan niet.”

Recent richtten de Belgische en Nederlandse opsporingsdiensten taskforce Fortius op tegen cocaïnesmokkel. Hoe vindt u dat de samenwerking tussen Nederland en België ervoor staat?

“Ik zeg het vrijuit: het is onbegrijpelijk dat er geen gemeenschappelijk politie- en douanecentrum is op het grensgebied Nederland-België. In 2005 ontstonden hier discussies over in de Europese Unie, met als gevolg dat er onderhand vijftig van deze zogeheten Police and customs cooperation centres zijn in de binnengrensgebieden van de EU. Maar uitgerekend waar we dit het hardste nodig hebben is en waar het voor de hand ligt, daar is er geen. Dat is een bloody shame. Zijn ze aan de Nederlandse kant beducht dat ze onvoldoende controle houden op mensen en middelen? Is het angst aan de Belgische kant dat ze dingen moet doen die niet rechtstreeks België ten goede komen?”

“Ook is het bespottelijk dat er nog altijd geen joint investigations team is opgericht. Een financiële kwestie is het niet: de EU steunt de oprichting van deze eenheden. Het is voor mij een kwestie van niet willen zien hoe ernstig het probleem is, en het probleem steeds reduceren tot concrete gevallen in plaats van het grote geheel te zien. Men klaagt ach en wee over illegale drugsindustrie en de uitwassen die zij heeft. Maar de meest voor de hand liggende oplossingen in Europees verband worden niet ingezet. Dat is raadselachtig. Het getuigt van een enorme kloof tussen het beeld dat overheden van de situatie hebben en wat ze feitelijk doen om de situatie beter in de hand te houden.”

Voelt u zich een roepende in de woestijn?

“Ik ben niet zo bijbels opgegroeid, dus nee, een roepende in de woestijn niet. Maar door mijn onderzoek en betrokkenheid bij de kwesties zit ik er dicht op en wil ik ook zeggen wat mijn inzichten zijn. De laatste tien jaar is het moeilijk omdat er niet erkend wordt hoe problematisch het is. Op opsporingsgebied gebeuren er wel dingen, maar we hebben moeite het zelfbeeld te corrigeren. Welk zelfbeeld? Dat het niet zo erg is. En als er dan een moord is, zoals op Peter R. de Vries, is dat zogezegd on-Nederlands. Nee, dat is niet on-Nederlands. We hebben al een hele route afgelegd en dit is de zoveelste etappe. Politiemensen en burgemeesters worden aan de lopende band bedreigd. Het is al jaren niet pluis. Daarom ben ik er tamelijk fel op.”

‘Men klaagt ach en wee over illegale drugsindustrie en de uitwassen die zij heeft. Maar de meest voor de hand liggende oplossingen in Europees verband worden niet ingezet.’ Beeld Bob Van Mol
‘Men klaagt ach en wee over illegale drugsindustrie en de uitwassen die zij heeft. Maar de meest voor de hand liggende oplossingen in Europees verband worden niet ingezet.’Beeld Bob Van Mol

Wat moet er gebeuren volgens u?

“Het beste model is eenheid in beleid, organisatie en actie. Het zijn oude militaire principes die ook voor het politiewerk gelden, zeker in dit soort omstandigheden. Het is flauwekul dat je niets kunt doen aan georganiseerde misdaad. Denken dat je het probleem oplost is ook onzin. Het is een kwestie van beheersbaar houden. Je moet je met het strafrecht richten op de groepen die macht hebben en als het ware de knooppunten vormen in het kolossale criminele drugsnetwerk en die ontmantelen. En aan de andere kant moet je bestuurlijke maatregelen nemen om de logistiek te dwarsbomen. Geef criminelen of hun stromannen geen vergunning in bepaalde sectoren.”

Daar pleit burgemeester Bart De Wever (N-VA) ook voor.

“Ik ben vier jaar geleden bij hem geweest en heb hem op de hoogte bracht van wat er in Nederland gebeurt. In Antwerpen is veel werk aan de winkel. Ik ben ook betrokken geweest bij het Nationaal Veiligheidsplan van de Federale Politie. Mensen van het departement zijn naar Den Haag geweest om te kijken hoe je een landelijk bureau Bibob richting geeft (De Wet Bibob is een preventief instrument in Nederland waarmee een vergunning geweigerd of ingetrokken kan worden, red.) Koen Geens (cd&v) en Jan Jambon (N-VA) waren hier voorstander van, maar zijn stukgelopen op de Walen, de Franstalige partijen houden dit tegen. Die vinden dit een griezelige Hollandse manier van doen die de rechtsstaat aantast.”

U bent voorstander van het legaliseren van cannabis in de EU. Bent u weleens gevraagd hier een beleidsplan voor te schrijven?

“Nee, ik ben er nooit voor gevraagd. Ik weet er veel van af, ik heb boven een paar planken vol informatie liggen. Als je kijkt naar het Amerikaanse voorbeeld en de websites bestudeert van alle staten die recreatieve cannabis gelegaliseerd hebben, dan kun je in rapporten lezen hoe en waarom ze dit hebben gedaan. Als je een beetje een handige schrijver bent, plak je dat zo aan elkaar en schrijf je drie blauwdrukken in een weekend voor de legalisering van cannabis. Ik heb me nooit geroepen gevoeld dat te doen.”

Waarom niet?

“Ik heb veel andere interesses. Je hebt mensen aan universiteit die in academische zin drugsverslaafd zijn, van die single issue types. Die staan op met drugs en gaan er ook mee naar bed. Dat heeft Cyrille nooit gewild, die heeft zich de voorbije jaren ook met heel andere dingen beziggehouden. Er komt misschien een moment dat ik het toch opschrijf. Juist omdat ik merk dat veel mensen denken dat legalisering een oplossing is voor de huidige problemen. Maar ik heb ook nog nooit een serieus beleidsplan gezien. Dan moet je eerst maar eens duidelijk maken wat je dan bedoelt met legaliseren en reguleren en wat je ervan verwacht, wat je wilt legaliseren, en wat je doet met de omringende landen die niet willen weten van legalisering. Als individueel EU-land cannabis legaliseren heeft geen zin, dan schuift de illegale handel op naar buurlanden.”

“Soms zeggen mensen: legalisering krijg je er nooit door in de EU. Dat bestrijd ik. Veel lidstaten hebben op dit moment al regelingen waarbij het mogelijk is voor medische doeleinden cannabis te gebruiken. Daarnaast hebben alle Europese lidstaten op hun manier een groot probleem met illegaliteit van recreatieve cannabis. Er zijn dus wel uitgangspunten voor een serieus Europees gesprek over legalisering. Je lost er niet het hele probleem mee op, maar je kunt de zwarte markt wel terugdringen als je het goed organiseert en voldoende handhavingscapaciteit hebt om de witte markt te beschermen. Ik hoop dat de EU het voortouw pakt in deze discussie.”

'Je lost met legalisering van cannabis niet het hele probleem op, maar je kunt de zwarte markt wel terugdringen als je het goed organiseert en voldoende handhavingscapaciteit hebt om de witte markt te beschermen.' Beeld Bob Van Mol
'Je lost met legalisering van cannabis niet het hele probleem op, maar je kunt de zwarte markt wel terugdringen als je het goed organiseert en voldoende handhavingscapaciteit hebt om de witte markt te beschermen.'Beeld Bob Van Mol

U waarschuwt voor de maffianisering in België en Nederland. Wat bedoelt u hiermee?

“Gevestigde structuren zoals die van de Italiaanse maffiagroeperingen hebben we hier niet: grote, hiërarchisch gestructureerde netwerken die met corruptie en geweld macht uitoefenen en die verweven zijn met het maatschappelijk leven. Ik kijk er dan ook altijd geweldig mee uit het woord ‘maffia’ te gebruiken omdat het gemakkelijk grote misverstanden oproept. Maar we zien allereerst wel dat Italiaanse maffiagroepen expanderen naar andere Europese landen. Ze kunnen buiten Italië alleen niet op dezelfde manier opereren als in Italië. Institutionele verwevenheid is hier nog niet aan de orde.

“Ten tweede is het mogelijk dat autochtone criminele groepen in België, Duitsland en Nederland de Italiaanse maffia gaan nabootsen. Ik heb er 500 boeken over staan, ik kan het niet allemaal in vijf minuten zeggen. En een van de kenmerken van de Italiaanse maffia is dat ze de macht van de Italiaanse staat niet erkennen. Zij hebben de macht. Daarom keren zij zich met corruptie, intimidatie en grof geweld tegen de Italiaanse overheid. Autochtone criminele groepen kunnen zich spiegelen aan dit voorbeeld, bijvoorbeeld als het gaat om gebruik van geweld. Dit bedoel ik met maffianisering.”

Een gevangenisstraf draagt bij aan dat verzet tegen autoriteiten, zeggen advocaten.

“Ja, maar dat wil niet zeggen dat je gevangenissen moet afschaffen. Gevangenissen hebben vele functies. Dat is niet alleen heropvoeding en sociale integratie he? Een gevangenis stelt ook criminele groepen die met geweld in samenlevingen opereren buiten gevecht. Punt.”

In België komt corruptie rondom de drugsindustrie steeds meer aan de oppervlakte, bijvoorbeeld zichtbaar in rechtszaken die dit jaar spelen. Hoe zorgelijk is deze ontwikkeling?

“Nu zien we hoe wijdverbreid het corruptieprobleem is, maar voor mij is dat geen verrassing. Georganiseerde misdaad is altijd sterk verweven met de samenleving. Wie produceert lampen voor een cannabisplantage? Een normale fabriek. Hoe groter de zwarte markt, hoe meer mensen daarbij betrokken raken. Bij georganiseerde misdaad is de eerste stap om zoveel mogelijk uit beeld te blijven van de overheid. Maar als de overheid offensiever gaat optreden, moet je meteen je anticorruptie-inspanningen aanzienlijk versterken. Want als de overheid in actie komt, wordt corruptie toegepast als een contrastrategie: het zal leiden tot grootschalige pogingen vanuit de georganiseerde misdaad om binnen te dringen in de legale overheid om informatie in te winnen. En als dit niet voldoende lukt krijg je intimidatie en geweld. Tegen politiemensen, douaniers, burgemeesters, magistraten, advocaten en journalisten.”

Zien we dit nu in België en Nederland?

“In Nederland is dit manifest geworden door diverse moordzaken. Maar ook in België worden politiemensen en magistraten bedreigd. Het heeft nog niet geleid tot moorden zoals in Nederland, maar het kan op elk moment een keer gebeuren. Criminelen passen deze gewelddadige strategie in het algemeen niet lukraak toe. Zij weten ook wel dat als je een politieman doodschiet, de brede samenleving zich tegen je keert. Maar als het moet, wordt er geïntimideerd. En als dat niet werkt, kan het leiden tot het ergste: het vermoorden van mensen die drugscriminelen beschouwen als vertegenwoordigers van de vijand.”

Heeft u ook nog een positieve noot?

“Nee.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234