Woensdag 12/08/2020

'Creëren, daar was het mijn vader om te doen'

Op 15 februari zou Willy Vandersteen 100 jaar oud zijn geworden. M blikt samen met 's mans oudste dochter Leen terug op de mens/vader Vandersteen, zijn korte zwarte periode en de toekomst van Suske en Wiske. 'Het heeft lang geduurd voor mijn vader me vertelde dat ik Wiske was.'

Kalmthout, het provinciaal Suske en Wiske Kindermuseum, woensdagmiddag. Een leger pubers beweegt zich, begeleid door de door microfoons nazinderende stem van tante Sidonia (Sien Eggers), van de ene naar de andere expositieruimte. Ze nemen plaats in een sampan, verkleden zich in een mysterieus bos of wandelen door een kamer vol oude spullen zoals aanwezig in Vandersteens jeugdjaren in de Seefhoek. Het gesprek vindt plaats in de opvallendste en meest centraal gelegen ruimte: Vandersteens oude bureau dat het publiek enkel kan bekijken van achter een glazen wand. Suske en Wiske-fans zullen meteen enkele voorwerpen uit die werkkamer kunnen linken aan oude albums. De op een statief gezette Tartaarse helm uit het gelijknamige album bijvoorbeeld, of de indrukwekkende dolk uit Sjeik El Rojenbiet. "Het bureau is een vrij exacte kopie van hoe het vroeger was, het is enkel in spiegelbeeld opgetrokken", merkt Leen Vandersteen (74) op. "Verder staan zijn boeken en souvenirs op de plaats waar ze vroeger stonden, zijn het zijn potloden die op het bureau staan."

Op de beginvraag hoe ze haar vader zou omschrijven, onderscheidt ze meteen drie periodes. "Hij is geboren in de arme Antwerpse volkswijk Seefhoek. Op zijn vijftiende ging hij van school om bij zijn vader te werken. Toen hij trouwde kreeg hij meer verantwoordelijkheidszin, probeerde hij van alles uit en werd hij een man van twaalf stielen, dertien ongelukken.

"Tot hij uiteindelijk op de strips botste. Dat was de ommekeer: zijn wipplank om uit het arbeidersmilieu te geraken en hoger op de sociale ladder te klimmen. Ik denk dat hij op dat moment zijn identiteit vond. Toen de strips succes kregen, was hij weer een hele andere man: iemand die het zich meer kon veroorloven, op mooiere plekken kon gaan wonen. Hij kreeg misschien wel iets van het burgerlijke waar hij nooit bij gehoord had. Je zou hem bijvoorbeeld nooit meer in vrijetijdskledij betrappen, wel in pak. Dat was voor hem belangrijk, want hij had vroeger altijd in werkplunje rondgelopen. Heel symbolisch, was dat. Hij droeg steeds een debardeurke. Zijn rug moest warm blijven, zei hij. Zie je het schapenvacht over zijn bureaustoel hangen? Dat had dezelfde functie."

Vandersteen eiste ook van zijn medewerkers dat ze netjes gekleed gingen, en was volgens zijn dochter een strenge werkgever. "Althans wat het tekenwerk betrof. Voor de rest tilde hij er niet aan wanneer mensen te laat kwamen of hun tekenplaat nog niet klaar was. Hij was zelf ook niet zo'n pietje precies."

Kinderen

Erg aanwezig als vader was Vandersteen niet, zegt ze. "Hoewel je daarin een onderscheid moet maken tussen de relatie met zijn twee eerste kinderen - mijn broer en ik - die geboren werden in 1938 en 1940, en mijn twee zussen die veel later geboren werden. Voor ons had hij weinig tijd omdat hij nog volop zijn weg aan het zoeken was. Ik begreep nadien dat hij overdag werkte en 's nachts tekende. Tijd om met ons bezig te zijn, was er niet. Met mijn zussen was dat wel het geval. Mijn vader had toen al medewerkers, waardoor hij niet langer 24 op 24 uur moest werken."

Op de vraag of ze hem gemist heeft als vader volgt een korte pauze. "Goh, gemist? Nu ik er op terugkijk.... Ik denk dat het in die tijd normaal was dat vaders thuis niet zo aanwezig waren. Nu ja, als ik nu jonge vaders bezig zie denk ik dat het misschien wel leuk was geweest mocht hij zich iets meer aangetrokken hebben van wat wij aan het doen waren. Hij wist niet eens welke studierichting we volgden, dus..."

Zowel Christiane (64), Lolo (59) als Leen Vandersteen zijn het er over eens dat hun vader een conservatief man was, al heeft vooral Leen dat aan den lijve ondervonden. "Mijn broer en ik zijn vrij streng opgevoed. We moesten naar een degelijke school, moesten op onze manieren letten en onze houding verzorgen. Mijn vader was turner geweest, vandaar. Het aantal keren dat ik met een bezemsteel achter mijn schouder geëindigd ben omdat ik niet recht genoeg aan tafel zat... (Fijn lachje) Hij was ook conservatief in zijn ideeën: meisjes hoefden niet te studeren en te werken. De eerste jaren van mijn huwelijk heb ik niet gewerkt omdat dat voor hem een absoluut taboe was. De man moest voldoende verdienen om het gezin te kunnen onderhouden, anders was je geen man. En de vrouw, die moest aan de haard blijven en de kinderen verzorgen. Echt een beeld van zijn tijd, denk ik."

Dat daarentegen tante Sidonia alleen woont en Suske en Wiske niet eens haar eigen kinderen zijn, laat staan dat die twee broer en zus zijn, is iets helemaal anders, meent Leen. "In zijn fantasiewereld kon veel meer. Hij heeft Suske en Wiske bewust geen ouders meegegeven omdat het in zijn optiek niet kon dat ouders hun kinderen toelieten om avonturen te beleven als Suske en Wiske. Daarom dus een tante, want hij vond wel dat een volwassene aanwezig moest zijn zodat de kinderen niet zomaar hun gang konden gaan. In feite heeft hij een samengesteld gezin avant la lettre gecreëerd om alles toch ergens in een voor hem acceptabele context te gieten."

Bon vivant

"Ik was al heel wat ouder toen hij me vertelde dat Wiske mijn karaktertrekken had. Ik was dan ook het eerste kleine meisje in zijn leven. Hij was enig kind en had neven noch nichten.

"Wiske was nieuwsgierig en koppig, ging vaak op avontuur. Ik ook. Ik speelde meer met jongens dan met meisjes en hing vaker in de bomen dan dat ik met poppen speelde. Mijn vader vond het wel nodig Wiske een popje mee te geven om te onderlijnen dat ze een meisje was." (grijnst)

Maar Leen Vandersteen was niet enkel Wiske, ze stond ook model voor Nele uit Tijl Uilenspiegel. "Hij moest toen voor het weekblad Tintin van Hergé natuurgetrouwer tekenen. Ik was twaalf toen ik in mijn onderjurk van mijn plechtige communie de straat moest afhollen, hij dat filmde en zo lange bewegende rokken kon tekenen."

(Mijmerend) "Hergé en mijn vader... Die twee waren zo verschillend. Mijn vader was nonchalant en een bon vivant. Hij wilde vooral via beelden zijn fantasie vertellen. Bij Hergé moest het kleinste detail correct zijn. Ik heb veel Tintin-tekenaars bij ons thuis geweten, maar Hergé zelf nooit. Ik vermoed dat die twee karakters gebotst hebben, hoewel mijn vader Hergé bewonderde omdat hij de strip naar een hoger niveau getild had. Of hij daarom gestopt is met voor Hergé te werken? Hmm, ik denk dat hij tussen al dat werk ook nog met andere ideeën rondliep. Zijn leven lang had hij de behoefte om iets nieuws te proberen. Nieuwe personages, nieuwe reeksen,..."

Spotprenten

Vandersteen was een slecht zakenman, zegt zijn dochter. "Hij wilde enkel maar creëren." Hoewel Leen Vandersteen pas bij de dood van haar vader in 1990 via de media begreep dat hij zo belangrijk was geweest, staat ze nu al jaren aan het hoofd van de Studio. Niet de gemakkelijkste periode. In 2005 ontsloeg de familie tweede pleegvader Marc Verhaegen na een dispuut over een specifiek verhaal rond jodenvervolging. Verhaegen zelf insinueerde antisemitische ideeën ten huizen Vandersteen en verbeeldde Leen zelfs in Vrij Nederland als een nazizwijn. Extra pijnlijk was de uitkomst van een onderzoek in 2010 door het Geheugen Collectief (op vraag van de familie): Willy Vandersteen bleek wel degelijk Kaproen, de illustrator van antisemitische spotprenten uit 1942. "Dat kwam hard aan, vooral omdat ik overtuigd was dat het niet kon. Het strookte niet met het beeld dat ik van mijn vader had. Thuis hoorden we nooit antisemitische opmerkingen. Ik ben opgegroeid met het idee dat iedereen gelijk is en dat je mensen nooit mag discrimineren. En dat tekenwerk?! Mijn vader was 29 en tekende toen veel onbeholpener. Maar goed, er kwam niettemin één betaling voor zo'n tekening boven water."

Of het beloofde boek over die spotprenten er komt is ondertussen zeer de vraag. "Vorige week ontvingen we het rapport van het Geheugen Collectief. Ze hebben alle mogelijke databanken doorzocht en oude relaties geïnterviewd. Niets gevonden. Hun verslag bestaat uit vijf A4'tjes. We beraden ons er nu over wat we moeten doen."

Ondertussen moet de toekomst van Suske en Wiske verzekerd worden. Voor de piek van de jaren tachtig met een oplage van bijna een half miljoen (De raap van Rubens) staan nu naar verluidt een schamele 100.000 exemplaren in de plaats. "Dat is een normale glijdende curve. Tegenwoordig moet je in alle nieuwe media aanwezig zijn om de kinderen te bereiken. Dat lukt niet meer met een album alleen. Applicaties, games, tablets,..." Of de van stemmen, geluid en bewegend beeld voorziene applicatie van het album De stuivende stad voor iPad en iPhone uit 2010 de toekomst is? "Niet echt. Het was schitterend, maar te duur om er een reeks van te maken. Via de applicatie kan je nu wel meer dan vijftig titels downloaden. Het staat nog in de kinderschoenen, maar we zien dat kinderen er echt op ingaan. Het loont allemaal nog zeer de moeite, hoor."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234