Dinsdag 14/07/2020

Communistische partij zonder communisme

Voor Poetin is het zaak weer een alomtegenwoordige politieke partij te creëren, die de staat zal reduceren tot een wettelijke fictie

Aleksandr Etkind ziet hoe Poetin en Medvedev een nieuwe Sovjetstaat aan het voorbereiden zijn

@5 INFO Opinie:Aleksandr Etkind, die in Sint-Petersburg geboren is, doceert Russische literatuur aan de universiteit van Cambridge. Momenteel is hij professor aan Princeton University.@4 DROP 2 OPINIE:De leiders van Rusland zijn nog geen sikkepit veranderd. President Vladimir Poetin heeft Aleksandr Medvedev gezalfd als zijn opvolger voor wat zogezegd democratische presidentsverkiezingen worden in maart volgend jaar. Het wordt almaar waarschijnlijker dat we in de komende decennia, net zoals onder Leonid Brezjnev, steeds weer dezelfde namen in het nieuws zullen zien opduiken.

Volgens Gleb Pavlovski, de belangrijkste ideoloog van het Poetinregime, is het huidige systeem perfect, op één probleempje na: het weet niet wie zijn vijanden zijn. Daarmee lijkt het dat iedereen in het Kremlin Carl Schmitt leest, de nazitheoreticus die verkondigde dat kennis van de vijand de belangrijkste missie van de politiek is.

In de geest van Schmitt riepen Poetins mannen de liberale partij, de Unie van Rechtse Krachten, uit tot hun oervijand. De meetings van de Unie werden uit elkaar geklopt door gewapende politie, de leiders werden gearresteerd en afgetuigd, Poetin noemt hun aanhangers coyotes.

Verrassend genoeg is dat agressieve gedrag het antwoord op een onzichtbaar gevaar. De olieprijzen zitten in de lift, net als de populariteit van Poetin. Zijn mannetjes controleren alles van belang, van Gazprom tot het Centraal Verkiezingscomité. Tsjetsjenië is gepacificeerd met geweld en subsidies. De financieel te duchten opponenten zijn opgesloten of geëmigreerd. En de enorme 'sociale investeringen' van de jongste jaren, onder het persoonlijke toezicht van Medvedev, hebben de bevolking omgekocht. Sindsdien is er geen geloofwaardige oppositie meer over om Poetins mannen het vuur aan de schenen te leggen. Toch zit hun regime in een crisis, en dat weten ze.

De economie van Rusland is nog nooit zo afhankelijk geweest van gas en olie. De militaire hervormingen zijn teruggedraaid. Ook al is hun inkomen gestegen, toch zijn de Russen minder goed opgeleid en minder gezond dan toen Poetin aan de macht kwam. Ze sterven nog altijd op verbijsterend jonge leeftijd. De Russische daadkracht in de wereldproblemen is aangetast door vergif en corruptie.

Staatsmonopolies maken ongedaan wat particuliere bedrijven opbouwen. Met meer geld in de buidel nemen slecht opgeleide bureaucraten meer slecht opgeleide bureaucraten in dienst. Het resultaat is dat het regime er niet in slaagt het land te leiden. Rusland is onregeerbaar, en de regeerders weten dat. Dus raken ze in paniek.

Het was Poetins bedoeling om alle macht onder de controle van de Russische inlichtingendiensten te krijgen. Zijn generatie van KGB-agenten was getuige van de ineenstorting van de Communistische Partij en alle regeringsinstellingen die ze 'leidde en controleerde', waaronder ook de KGB. Onder Poetin hebben de veiligheidsdiensten hun wraak gekregen. Hun mensen zijn machtig, arrogant en verschrikkelijk rijk geworden. Ze zijn ook ongehoorzaam geworden.

In 2004 publiceerde generaal Viktor Tsjerkesov, toen Poetins afgevaardigde in Noordwest-Rusland, een essay dat de KGB verheerlijkte als het enige onaangetaste gezag in een corrupt land. Dat essay vatte meer dan wat dan ook de tweede ambtstermijn van Poetin samen. In oktober 2007 publiceerde Tsjerkesov (op dat moment aan het hoofd van een van de obscuurste en machtigste organen, de Federale Antidrugsadministratie) een nieuw essay, waarin hij zijn beklag deed over de degradatie van zijn collega's: soldaten waren handelaars geworden, klaagde hij.

Even daarvoor hadden generaals van een concurrerende dienst, de FSB, Tsjerkesovs assistent gearresteerd wegens 'illegale afluisterpraktijken'. In een publieke wanhoopsdaad gaf Tsjerkesov toe dat Poetins project om het regime te reanimeren door het toe te vertrouwen aan de veiligheidsdiensten mislukt was.

Tsjerkesovs assistent zit nog altijd in de cel. De meesten gaan ervan uit dat Poetin niet tussenbeide kan komen in zijn voordeel. Doordat de Communistische Partij niet langer controleert, hebben deze veiligheidsagenten hun bedrijfsethiek verraden en zijn ze gaan sjacheren, waarbij ze er niet voor terugschrikken geweld te gebruiken als hun zaakjes niet lopen zoals gepland. Dat dit voorkomt bij gewone Russen is duidelijk. Wat Tsjerkesov aan het licht bracht, was dat ook Poetins entourage met dat probleem te kampen heeft.

Wat valt eraan te doen als ex-KGB-krijgers hun wapens en microfoons tegen elkaar gaan gebruiken? Het geval van Tsjerkesov geeft een idee van Poetins nachtmerrie. Maar wie verraden wordt door zijn instincten, gaat te rade bij diepere instincten.

Nu Poetins mensen de neoliberale ideeën van hun voorgangers de rug hebben toegekeerd en zich niet langer verbonden voelen met de ex-KGB-kliek, is het zaak opnieuw een alomtegenwoordige politieke partij te creëren die de veiligheidsdiensten controleert, de administratie, het bedrijfsleven, en nog veel meer. Die partij zal gecentraliseerd zijn onder een persoonlijk leiderschap en de staat reduceren tot een wettelijke fictie.

Nationalisme predikend zullen haar managers geloven in hun universele competentie, in tegenstelling tot het op KGB-leest geschoeide professionalisme en corporatisme. Boris Jeltsin verbood bij decreet partijcellen in door de staat gecontroleerde instellingen. Poetins advocaten zullen die beslissing ongedaan maken; de partij zal cellen of comités hebben in elke fabriek, elk bedrijf, elke militaire eenheid, elk universiteitsdepartement, enzovoort. Verenigd door het charisma van de leider en partijdiscipline zullen de partijleden het verweesde land weer richting geven en één maken.

Dat is het plan van Poetin. Zoals de voormalige Sovjetleider Joeri Andropov, de enige andere KGB-man die het land ooit leidde, zal Poetin de algemeen secretaris van de partij worden. Zoals in het Sovjettijdperk zullen staats- en regeringsfunctionarissen gereduceerd worden tot partijslaven - de rol die president Medvedev zal spelen onder algemeen secretaris Poetin. Uiteraard is er geen grondwettelijke limiet voor de termijn van een algemeen secretaris.

Als puntje bij paaltje komt, dan heeft Poetin gewoon wat de geschiedenis hem heeft gegeven: niet ideeën, maar een factie die haar greep op de macht wil consolideren. Lenin en Trotski hadden een partij nodig om hun ideologie te verwezenlijken; Poetin en Medvedev vinden een ideologie uit om hun partij sterker te maken.

Het is een bizarre ideologie. Ze verwijt soldaten dat ze handelaars worden en handelaars dat ze dieven zijn, dan doet daarmee afbreuk aan haar marxistische origine. Ze zal al wie daadwerkelijk werkt - handelaars, soldaten, journalisten,en anderen - onderwerpen aan partijideologen wier enige taak erin bestaat vijanden te zoeken.

@5 INFO Opinie: © Project Syndicate

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234