Zaterdag 24/07/2021

Communistisch gekkenhuis

ROMAN. In zijn nieuwe roman richt Dimitri Verhulst zijn satirische pijlen op de wereld van het communisme. De dunne intrige cirkelt rond de Russische auteur Michail Sjolochov. Het ontaardt in een luimig boek vol grapdwang.

Nobelprijswinnaar Literatuur worden, het is niet altijd een spijkerharde garantie op eeuwige roem. Zeg nu zelf, hebt u ooit gehoord van voormalige laureaten als Bjørnstjerne Bjørnson, Giosuè Carducci, Henrik Pontoppidan, Frans Eemil Sillanpää of Sjmoeël Josef Agnon? Exotische namen die zelfs bij fanatieke literatuurstudaxen in de kluizen van het geheugen liggen te beschimmelen.

Wel vaker zwaaide de Zweedse Academie een nobele onbekende de hoogste lettereneer toe. Zelden bakte ze het echter bruiner dan in 1965, toen om puur ideologische redenen de Russische auteur Michail Sjolochov met lauweren werd omhangen. De schrijver van De stille Don, een romantisch epos dat tussen 1928 en 1940 in vier delen was verschenen, gold al jaren als troetelbeer van de Russische autoriteiten, zelfs toen zijn literaire arbeid geheel verflenste. Ideologisch zat Sjolochov gebeiteld, als trouwe acoliet van het communisme en lid van het Centraal Comité van de Opperste Sovjet.

Interessante casus, moet Dimitri Verhulst gedacht hebben. En hij bombardeerde de 'rivierenliefhebber in hart en pen' en 'publieke beschermheer van de Wolga en het Baikalmeer' tot hoofdpersonage van zijn nieuwe roman.

Denk nu niet dat Verhulst er een filmische biopic uit puurt. Nee, de handeling speelt zich voornamelijk in vazalstaat Bulgarije af, waar de flamboyante Lilya Dimova er haar levenswerk van maakt om de pennenvruchten van Sjolochov te denigreren. Haar laatste wens is om 'elke letter van Sjolochov uit te wissen door de bladzijden uit zijn boeken als wc-papier te gebruiken'. Ze wenst 'zijn tuttebellenlyriek' en 'karamellenromantiek' "de totale verdelging en vergetelheid' toe. Want: 'De plee is namelijk de plaats van revolutie bij uitstek'.

Dat heeft zijn redenen: Lilya's grote liefde en 'olympische vlam', de toneelauteur Anton Cherkezov, had het al vroeg aan de stok met het regime. Zelfs na zijn eerste eenakter Wat de schapen wel nog weten wordt hij onder curatele gesteld en vriendelijk aangemaand nog slechts journalistiek te bedrijven. 'Journalist, een groter scheldwoord bestond er niet. Of het moest zijn: literair journalist', grapt Verhulst.

Antons carrière breekt in de knop. De fles wordt zijn beste kameraad en hij begaat slechts subversie via het kweken van duiven die welgemikt de marxistische standbeelden onderschijten.

Een vulva als een vulkaan

Verhulst heeft duidelijk het meeste schik in het grofborstelig portretteren van Lilya, van de wieg tot het graf. 'Liefst van al was ze natuurlijk zelf artiest geweest, maar de kwaliteit van haar zelfkritiek stond haar een dergelijke carrière in de weg.'

De onstuimige vrouw, afkomstig uit aristocratische kringen, bezit gelukkig een vulva als een vulkaan. 'Ze kon jaren vredig liggen slapen in haar slip maar ging hevig tekeer eens ze was ontwaakt.'

Lilya rijgt de minnaars aan elkaar en staat model voor menig kunstenaar. Ze is 'een verwoed verslindster van mannen en romans, er zijn vast beoefenaars van niet erkende beroepen die daar een verband in zien'.

In besloten clubs als De Vriendinnen van de Visvangst drijft ze haar seksdebiet op. Eén voorwaarde evenwel: haar bedpartners moeten de letterkunde toegenegen zijn, 'ze was een wandelend leesbevorderend project'.

Mindfucker avant la lettre wordt Lilya op haar oudere dag minder kieskeurig. Dan mag zelfs Poema opdraven, een krakkemikkig oud mannetje dat eerst veiligheidshalve zijn bloeddruk meet voor hij haar bestijgt. Toch draagt ze elegantie hoog in het vaandel: 'Om niet te moeten manken en toch haar koppige kniegewrichten te ontzien, leerde Lilya het zichzelf aan te wandelen als een lipizzanerpaard.'

U leest het: Sjolochov en Anton komen er niet zo vaak aan te pas in deze burleske roman, gecomponeerd uit korte hoofdstukken waarin je voortdurend chronologische hinkstapsprongen maakt. Een veelbeproefde tactiek om de lezer op zijn qui-vive te houden. Dat sorteert pas effect wanneer Verhulst toch een paar mespuntjes intrige inbouwt en voor een pittige uitsmijter zorgt.

Verder is er weinig nieuws onder de zon. Verhulst bespeelt zijn scatologische obsessies met nog meer ijver dan in vorige romans. En ook de tabakslust en de erotiek worden volop gevierd. Net als bij zijn Bloedboek (waarin hij de vijf eerste boeken van het Oude Testament 'hertaalde') maakt hij van het leven in de socialistische heilstaten een soort veredelde comic-strip, zij het met een zwart randje.

De cafétoog is niet veraf

Tussen de regels door pelt Verhulst een paar eitjes met de letterkundige wereld. Het leven gezien van beneden is een dik aangezette, satirische hutsekluts waarin Verhulst zijn zinnen laat ronken en rollen én vervaarlijke chicanes uitvoeren, met alliteraties bij de vleet.

Kwesties als het schrijverschap onder het communisme snijdt hij aan met lol en luim. Telkens prevaleert de stijl op de inhoud. Meer dan ooit wil Verhulst op elke pagina de lachers op zijn hand krijgen, ja, soms lijkt hij zelfs aan Witzelsucht of grapdwang te lijden.

Akkoord: dat levert geregeld geinige passages en smakelijke oneliners op, maar ook flauwiteiten die niet verder dan de cafétoog reiken. Solliciteert Dimitri Verhulst naar een zitje in de jury van De slimste mens?

Af en toe maakt de roman een afgeraffelde indruk, alsof er haast mee gemoeid was. Bovendien zijn er feitelijke slordigheden blijven staan. Zo wordt Nadia Comăneci, de Roemeense wonderturnster, de Russische nationaliteit toegedicht.

Niettemin zullen de fans niet mopperen over deze Verhulst volgens beproefd recept, waarin de wereld achter het IJzeren Gordijn te kijk wordt gezet als een half gekkenhuis.

En Sjolochov? 'Deze etterbak was een kwarttalent, te dom om te helpen donderen maar gepokt met de hang naar roem die vele lege faamjagers altijd weer en overal in de literatuur menen te moeten zoeken.'

Dimitri Verhulst,Het leven gezien van beneden, Atlas/Contact, 156 p., 19,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234