Zondag 18/08/2019

'Columbine' is nu pas echt een wereldwijd begrip

Was 2002 een goed filmjaar? Natuurlijk, want behalve de titels uit mijn persoonlijke toptien (zie kadertje) kan ik moeiteloos twintig andere films opsommen die ik graag nog eens wil zien. En 'graag zien' mag hier zeker als synoniem van 'houden van' begrepen worden.

Brussel

Eigen berichtgeving

Jan Temmerman

Er zijn wellicht, in de journalistiek en elders, niet zoveel vakgebieden waarin men op het voorbije jaar kan terugblikken en in eer en geweten kan concluderen dat men een belangrijk deel van de verstreken tijd erg aangenaam heeft gevonden. En die met plezier opnieuw wil beleven. Wie het gemiddelde jaaroverzicht van allerhande nieuwsredacties leest, hoort of bekijkt, krijgt doorgaans de indruk dat er opnieuw zoveel kommer en kwel plaats heeft gevonden dat het jaar uit eerlijke schaamte besloten heeft dat het tijd werd er een punt achter te zetten en helemaal opnieuw te beginnen. Niet zo bij film. Terugblikken betekent hier letterlijk zich opnieuw laten meeslepen door een beeldenstorm, zich opnieuw laten begeesteren door een (over)vloed aan herinneringen. "They can't censor our memories, can they?", zei iemand ooit tegen het Ninotchka-personage van Greta Garbo in de gelijknamige film van Ernst Lubitsch. Aan dat scenario werd indertijd meegeschreven door Billy Wilder, die vorig jaar overleed, maar die nog lang voort zal leven in de vele films die hij schreef en regisseerde. Een van zijn bekendste klassiekers blijft ontegensprekelijk Sunset Boulevard, waarin het verhaal zowaar verteld wordt door een man van wie we in de proloog het lijk rond zien drijven in het zwembad van een Hollywood-villa. Over de dood heen deelt hij ons zijn herinneringen mee. We luisteren en kijken gefascineerd toe. Opnieuw. En opnieuw.

Hoe komt het toch dat zoveel mensen de mening zijn toegedaan dat film kijken slechts een eenmalige ervaring kan zijn? Muziek wordt opnieuw beluisterd, poëzie en proza opnieuw gelezen, schilderijen opnieuw bekeken. En film - dat complexe huwelijk van muziek, woord en beeld - wordt doorgaans na één enkele visie afgeschreven? Ach, natuurlijk zijn heel veel films nauwelijks het bekijken, laat staan een tweede visie waard. Maar een jaar waarvan ik graag dertig films in mijn herinnering wil bewaren, is een goed filmjaar. Bewaren is niet eens het juiste woord. Het betreft hier films die ik Nu/direct/ogenblikkelijk/meteen opnieuw zou willen zien. Omdat ze mij geboeid of ontroerd hebben, aan het lachen hebben gebracht, mij iets geleerd hebben of gechoqueerd hebben. En dus niet omdat ze al dan niet de bakens van de Zevende Kunst hebben verzet. Niet omdat ze gescoord hebben aan de bioscoopkassa en evenmin omdat ze daar geflopt zijn, zodat het misschien trendy/cool/keineig/hip of wat dan ook is om ze juist daarom goed te vinden. Een film die mij vorig jaar geboeid en ontroerd heeft, die mij aan het lachen heeft gebracht, die mij iets geleerd heeft en ook gechoqueerd heeft, was ongetwijfeld de documentaire Bowling for Columbine van regisseur Michael Moore. Sinds april 1999 was 'Columbine' een wereldwijd begrip geworden omdat twee tienerjongens toen een zeer bloedige schietpartij aanrichtten in hun school. In de Columbine High School van het stadje Littleton, in de Amerikaanse staat Colorado, bleven toen twaalf leerlingen en een leraar dood achter. Anderen raakten zwaargewond; sommigen zullen de rest van hun leven verlamd of gehandicapt blijven. De twee daders pleegden zelfmoord.

Amerika en de rest van de wereld reageerden (nog maar eens) geschokt en samen met de publieke opinie gingen de media, al dan niet via kreten en slogans, op zoek naar verklaringen: het was de schuld van de spectaculaire actiefilm Matrix, van de provocerende rocksongs van Marilyn Manson, van het tonen van geweld in films en op televisie, van de vrije wapenverkoop, van de animatiefilmserie South Park, enzovoort. De discussies waren hevig en verloren toen aan impact, want de media hadden al snel andere zaken aan hun hoofd. Maar sinds vorig jaar is Bowling for Columbine een wereldwijd begrip geworden. Deze verbluffende en verbijsterende documentaire heeft onder meer het grote voordeel dat een aantal van die slogans en kreten eindelijk eens op zijn waarheidsgehalte wordt getest. Zijn al die dodelijke schietpartijen gewoon het gevolg van gewelddadige videospelletjes? Die zijn er in Japan veel meer en daar ligt het aantal doden door vuurwapens véél lager. Is het dan de schuld van het reusachtige arsenaal aan vuurwapens? Die blijken in Canada ook massaal aanwezig en daar vallen veel minder slachtoffers. Zitten moord en doodslag nu eenmaal ingebakken in de gewelddadige geschiedenis van Amerika? Een kort overzicht van enkele bloedige bladzijden uit de geschiedenis van Duitsland, Japan, Groot-Brittannië of Frankrijk maakt duidelijk dat Amerika hier absoluut geen monopoliepositie hoeft te claimen.

Het drama van Columbine, en andere scholen waar schietpartijen gebeurd waren, was voor Michael Moore het vertrekpunt. Maar heel snel werd duidelijk dat dit een breder verhaal moest worden. "Wij leven in een gewelddadig land; wij gebruiken geweld als een middel om problemen op te lossen of gewoon om onze zin te krijgen", vertelde hij ons in Cannes, waar hij zijn film in wereldpremière kwam presenteren en waar de internationale jury zo onder de indruk was dat ze een speciale 'verjaardagsprijs' voor deze documentaire bedachten.

Bij de voorbereiding van Bowling for Columbine werd het Michael Moore snel duidelijk "dat we in Amerika een groter probleem hebben dan alleen maar wapens. Wij hebben een collectief mentaliteitsprobleem; wij hebben iets dat als het ware in ons culturele dna zit. We hebben een cultuur van angst gecreëerd en we hebben de machthebbers toegelaten om ons via die angst te manipuleren, zodat ze hun eigen zin kunnen doen. Dat is het echte probleem dat we moeten aanpakken: we moeten van die idiote angst af. Er bestaat natuurlijk zoiets als 'rationele' angst. Net als de dieren hebben wij instincten die ons waarschuwen wanneer we bang moeten zijn en dat is een goede zaak. Maar als je bang bent van dingen waarvoor je niet eens bang hoeft te zijn, dan raakt je 'radar' verstoord. En als je radar in de war raakt, kun je niet meer helder denken. En dan... wel, dan ga je andere landen bombarderen.

"Ik denk dat wijzelf de grootste vijand zijn. Dat is meteen het belangrijkste verschil met mijn andere films. In Roger and Me was General Motors de grote boosdoener en in The Big One was het Nike en enkele andere grote bedrijven. Daarom was Bowling for Columbine ook zoveel moeilijker om te maken, want wat ik hier zeg, is eigenlijk dat wij, Amerikanen, het probleem zijn. We worden meegezogen in deze cultuur van de angst. We laten toe dat we gemanipuleerd worden door zij die de macht hebben en dan lopen we de deur uit om al die wapens te kopen. In de film wordt getoond hoe de verkoop van alarminstallaties tegen inbrekers de hoogte inschoot na 9/1. What the fuck heeft dat ermee te maken? Inbraakalarm omdat terroristen met vliegtuigen tegen het WTC zijn gevlogen! Wat is er toch fout met ons? Wij zijn toch goede, fatsoenlijke mensen! We kunnen toch niet zo stupide zijn!"

In de documentaire zit onder meer een interview met Marilyn Manson, waarin de rockzanger een opmerkelijk verband legt tussen angst en consumptiedrift.

"Als je met de verkeerde wagen rijdt, zal je het meisje niet krijgen", vat Moore die uitspraak samen. "Dat is zowat het idee waarmee men ons ook huidcrèmes, shampoo, dieetproducten en noem maar op tracht te verkopen. We worden telkens bang gemaakt dat we iets niet zullen krijgen of dat we iets zullen verliezen. Dat is nu eenmaal 'the American Way': wij zijn altijd bang dat we zonder zullen vallen, dat we in de goot zullen belanden.

"De wapens en de munitie zijn natuurlijk een probleem, maar het blijft toch vooral een kwestie van mentaliteit. Wat ik probeer duidelijk te maken, is dat we die wapens en die kogels weg moeten steken tot we eerst en vooral orde op zaken hebben gesteld in onze hoofden. Daarom gebruik ik ook het voorbeeld van de Canadezen: die kunnen blijkbaar wél omgaan met wapenbezit omdat ze niet zo 'fucked up' zijn. Niet dat ik Canada als een paradijs wil afschilderen, want ze hebben daar ook veel problemen. Maar dat land ligt zo dicht bij Amerika en zij slagen er blijkbaar in een leven te leiden dat wij niet hebben.

"De reactie op 9/11 heeft in ieder geval duidelijk gemaakt dat we met deze film op het juiste pad zaten. Ik besef dat Bowling for Columbine bepaalde zaken bevat die voor de Amerikanen moeilijk te slikken zijn. Bij voorbeeld dat historische overzicht van wat wij allemaal in andere landen uitgespookt hebben. Maar het moet worden verteld. Ik ben grootgebracht in een Iers-katholieke familie en daar werd ons geleerd dat wij beoordeeld zouden worden op de manier waarop wij de minsten onder ons behandelden. Als Amerikanen moeten we ons realiseren dat ook wij, in dit leven of in een ander leven, beoordeeld zullen worden op de manier waarop wij de rest van de wereld behandeld hebben. We zullen hoe dan ook verantwoording moeten afleggen."

Wel, dat soort films kan mij boeien en ontroeren, kan mij aan het lachen brengen, mij iets leren of choqueren, kan mij aan het denken zetten en doen hopen dat dat bij anderen ook gebeurt. Dat zijn films die het verschil (kunnen) maken. Dat zijn films die van 2002 een goed filmjaar maken en die ons zin doen krijgen om uit te kijken naar wat dit nieuwe jaar zoal in petto heeft.

PS: voor wie dacht dat het 'moeiteloos opsommen van twintig andere films' zomaar een boutade was, volgen hier - in alfabetische volgorde - de titels die naast de toptien van 2002 een goed filmjaar hebben gemaakt, namelijk De l'Eau Tiède sous un Pont Rouge van Shohei Imamura, Ghost World van Terry Zwigoff, Gosford Park van Robert Altman, Heaven van Tom Tykwer, Hollywood Ending van Woody Allen, Insomnia van Christopher Nolan, In the Bedroom van Todd Field, Iris van Richard Eyre, Jazz Seen van Julian Benedikt, Lantana van Ray Lawrence, Monster's Ball van Mark Forster, The Others van Alejandro Amenabar, Road to Perdition van Sam Mendes, Spider van David Cronenberg, Storytelling van Todd Solondz, Sunshine State van John Sayles, Tears of the Black Tiger van Wisit Sasanatieng, The Two Towers- Lord of the Rings 2 van Peter Jackson, What time is it there? van Tsai Ming-liang en Y Tu Mamá También van Alfonso Cuaron.

'In 'Bowling for Columbine' wordt getoond hoe de verkoop van alarminstallaties de hoogte inschoot na 9/11! What the fuck heeft dat ermee te maken?''Ook wij, Amerikanen, zullen worden beoordeeld op de manier waarop wij de rest van de wereld behandeld hebben'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden