Maandag 06/12/2021

Coen Simon: Waarom lintjes knippen niet volstaat

Nederland stond even op zijn kop met de aankondiging van de troonsafstand op 30 april aanstaande. Maar Nederland staat vaker op zijn kop, zoals iedere hedendaagse mediacratie die van hype naar hype stuitert. Het is dus maar de vraag of de aankondiging van de nieuwe vorst het banale evenement ontstijgt van de koning die jaarlijks het Nederlandse volk het hoofd op hol brengt met speculaties over die langverhoopte Elfstedentocht. Ik vrees van niet, gezien de toon van het debat over de monarchie in de voorbije jaren.

PVV-leider Geert Wilders noemde het "niet meer van deze tijd dat een erfelijk koningschap samengaat met het lidmaatschap van de regering". En deze redenering wordt breed gedragen. Hoe onlogisch wil je het hebben, wordt er gedacht: erfopvolging in een democratie! "Macht die voortkomt uit geboorte", zoals D66-leider Alexander Pechtold al verschillende malen met kromme tenen constateerde. "Een anachronisme van de bovenste plank", viel zijn partijgenoot Thom de Graaf hem bij in de Volkskrant. Terwijl een volk het zelf voor het zeggen zou moeten hebben, mag het zijn eigen staatshoofd niet eens kiezen. Dat is toch niet logisch?

Zo kan het debat van de afgelopen jaren over de rol van het koningshuis in de politiek worden samengevat. De monarchie is niet logisch, niet democratisch, en vraagt daarom om 'modernisering'. En iedereen weet dat die modernisering een eufemisme is voor het geleidelijk afschaffen van de politieke invloed van de koning, tot er alleen nog een lintjesknipper over is, en het liefst tot ook deze anomalie is afgeschaft.

Onnozel kind

Afgezien van het feit dat al deze opvattingen steunen op de verre van logische aanname dat er een vooruitgang bestaat in de geschiedenis - waarbij de geschiedenis begint als een onnozel kind en eindigt als een tot rede gekomen oude wijze man -, is de grootste misvatting die erin doorklinkt dat een staatsinrichting geen onlogische elementen mag bevatten. Ik zou zeggen, de enige logica die er voor een staat geldt is dat de gemeenschap in optimale tevredenheid bij elkaar blijft.

Moderniseren betekent aanpassen aan de veranderde tijd. Dat kan dus ook betekenen dat het koningshuis meer invloed zou moeten krijgen om in het politieke bestel beter van dienst te kunnen zijn. De zorgvuldig getimede Nederlandse troonswisseling moet dan ook niet worden gezien als een eendaags volksfeestje rondom een eenvoudige traditionele formaliteit, maar als een politieke operatie van historisch gewicht. Niet alleen voor de Nederlandse constitutionele monarchie en voor andere Europese koningshuizen, maar voor de hele Europese politiek, die overal onder druk staat van populisme, peilingen en hypes.

Ieder politiek systeem, ook een democratie, heeft een instantie nodig die de eenheid van de staat vertegenwoordigt in een krachtig symbool.

Het ontbreken van logica is voor de kracht van dit symbool geen probleem. "Het koningschap is een regeringsvorm waarbij de aandacht van het volk wordt gericht op een persoon die interessante dingen doet", schreef de Engelse denker Walter Bagehot (1826-1877). "De republiek is een regeringsvorm waarbij de aandacht wordt verdeeld over velen die allemaal oninteressante dingen doen. Dienovereenkomstig zal het koningschap, zolang het mensenhart sterk en het menselijk verstand zwak is, sterk staan omdat het vage gevoelens aanspreekt, en de republiek zwak, omdat ze een beroep doet op begrip." Dit inzicht is urgenter geworden in een tijd waarin de maatschappelijke stemming wordt bepaald door media-evenementen en peilingen en niet door de veel tragere dynamiek van geloof, vakbond of traditie. En dan schiet alleen lintjes knippen tekort.

Voorstanders van een ceremoniële monarchie halen graag het Zweedse model van stal. Want in Zweden bestaat sinds 1971 een ceremonieel koningschap, waarbij de koning achter de schermen nog steeds als een wijs consultant invloedrijk werk schijnt te verrichten en toch nog altijd wordt geknuffeld door het volk. Maar men vergeet erbij te zeggen dat de liefde voor deze koninklijke knuffel ieder jaar zwakker wordt (in 1996 steunde 70 procent van de bevolking het koningshuis, in 2010 was dat nog maar 46 procent). Zweden is geen voorbeeld van een moderne monarchie, maar een modern voorbeeld van een zachte dood van de monarchie.

Verveelde familie

Voor de werking van elk symbool is werkelijke invloed van belang. Een koning die alleen nog lintjes doorknipt wordt veel sneller als overbodig ervaren. Veel te duur bovendien, voor zo'n eenvoudige taak. En iets wat duur en overbodig wordt gevonden zal vanzelfsprekend worden wegbezuinigd. Daarmee verliest een land een sterk bindend symbool, dat ook niet weer is terug te krijgen. Dat is het gevaar van een monarchie: ze kan worden afgeschaft en verliest daarmee een groot deel van haar culturele identiteit. Dat zal bij de republiek als staatsvorm minder snel gebeuren, maar deze zogenaamd democratischer gedragen identiteit is weer gevoeliger voor politieke grillen.

En een gekozen ceremonieel staatshoofd naast de politieke eerste minister biedt evenmin standvastigheid. Het aftreden van Christian Wulff op 17 februari 2012 uit zijn louter ceremoniële functie als bondspresident van de republiek Duitsland laat zien, dat zo'n niet-politiek staatshoofd wel politiek ten val kan worden gebracht en dus ook ingrijpende gevolgen kan hebben voor de stabiliteit van een land. De christendemocraat Wulff verloor zijn vertrouwen door affaires die volgens de grootste oppositiepartij, de sociaaldemocratische SDP, tot een 'ondraaglijke' situatie had geleid.

Dit gevaar ligt op de loer bij een ceremonieel staatshoofd. Een verveelde familie zonder politieke invloed, maar wel met aanzien, zal eerder worden verleid tot malversaties. Politieke invloed daarentegen maakt het zogenaamde erfrecht eerder tot een plicht: je kunt als staatshoofd niet verzaken zonder alles op het spel te zetten. Politieke realiteit dwingt zo juist tot prudent handelen - mits de invloed, zoals in Nederland, zodanig aan banden is gelegd dat de macht nooit op een onbewaakt ogen-blik ineens in absolute handen van het staatshoofd valt.

De Nederlander is gezegend met de historische toevalligheid van zijn monarchie, maar ook de timing van de abdicatie is zoals gezegd heel gelukkig. Door de kleine administratieve en protocollaire aanpassingen van de afgelopen jaren (financiële transparantie, inkrimping aantal leden en dotaties, meest recent de beperkte rol in kabinetsformaties) is de grootste angel uit het debat gehaald. Er valt te verwachten dat er geen grote veranderingen op de politieke agenda komen, zeker niet in tijden van crisis. Als koning zal Willem-Alexander door de nieuwe financiële transparantie van het koningshuis niet gemakkelijk vatbaar zijn voor speculaties over bestedingen (die worden immers gecontroleerd), en hij zal niet snel van politieke partijdigheid worden beschuldigd, omdat hij geen rol speelt bij de formaties. Laat andere Europese koningshuizen daarmee hun voordeel doen.

Filip de Taaie

Al is het monarchiedebat in België explosiever, in Nederland bestaat al enkele jaren een theoretische Kamermeerderheid voor een ceremonieel koningsschap, en is er nooit veel fiducie geweest in 'prins Pils'. Als hij straks, samen met koningin Máxima, de publiek zichtbare taken van zijn functie vrij eenvoudig blijkt uit te voeren is het snel voorbij met de negatieve beeldvorming. Koning Albert zou met hetzelfde geduld als koningin Beatrix zo'n moment moeten afwachten en dan zal 'de Taaie' ineens even bekwaam en diplomatiek blijken als zijn Nederlandse collega.

De nieuwe Koningsdag op 27 april 2014 is de eerste veelbelovende stap in de gemoderniseerde monarchie. Maar drie letters en drie dagen minder dan Koninginnedag, maar daarmee precies wat nodig is om een traditie levend te houden: de combinatie van continuïteit en eigen kleur. Met deze kleine ingreep komt "de verantwoordelijkheid voor ons land nu in handen van een nieuwe generatie", zoals koningin Beatrix hoopt. Bij die "nieuwe generatie" moeten we niet alleen denken aan een volk dat zich makkelijker met een jonge vorst identificeert, maar vooral aan het brede economische en maatschappelijke netwerk dat prins Willem-Alexander onder meer als voorzitter van de VN-adviesraad voor waterbeheer en -beleid en als IOC-lid heeft opgebouwd.

En ja, niet onbelangrijk, de nieuwe vorst schaatste in 1986 de Elfstedentocht volledig uit.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234