Zondag 19/01/2020
De Kalmthoutse heide. Zelfs de natuurgebieden kreunen onder de druk van klimaatverandering, stikstofafzetting en versnippering. Logisch dat de planten- en diersoorten krijgen het steeds moeilijker krijgen.

Natuurbeleid

Code rood voor groen in Vlaanderen. Beleid krijgt neergang van biodiversiteit amper gekeerd

De Kalmthoutse heide. Zelfs de natuurgebieden kreunen onder de druk van klimaatverandering, stikstofafzetting en versnippering. Logisch dat de planten- en diersoorten krijgen het steeds moeilijker krijgen. Beeld Eric de Mildt

Versnippering, te veel stikstof, uitheemse soorten en de klimaatverandering doen de natuur naar adem happen, zo toont de nieuwste analyse van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO). ‘Er zijn meer natuurgebieden, maar ze zijn steeds kleiner.’

De wolf lijkt hier wel te aarden, het aantal leden van natuurverenigingen boomt en de overheid kocht vorig jaar een grote oppervlakte die naar de natuur gaat. Toch stelt onze natuur het ‘niet schitterend’. Dat meldt het INBO in zijn nieuwste zesjaarlijkse rapport voor Europa.

In de EU is afgesproken dat belangrijke soorten en habitats zichzelf tegen 2020 goed in stand moeten kunnen houden. Dat blijkt hier, net zoals elders in Europa, moeilijk te lukken. De meeste van de 43 ‘natuurindicatoren’, gekoppeld aan Europese en Vlaamse doelen, kleuren rood.

Nochtans komen er jaarlijks vier plannen om een soort te beschermen bij en investeert de overheid sinds 2016 opnieuw meer in natuurgebieden en -beheer. “Hier en daar gaat het daardoor beter, maar het gaat erg traag. Een groot deel van de doelen ligt nog veraf”, zegt INBO-woordvoerder Koen Van Muylem.

Zo verkeert slechts 18 van de 69 planten- en diersoorten ‘van Europees belang’ in gezonde staat. Het overgrote deel stelt het slecht tot zeer slecht, zoals onder andere de knoflookpad en het vliegend hert, die verder achteruit gaan. “Vijftien soorten gingen er de laatste elf jaar licht op vooruit, zoals de boomkikker. Maar het totaalplaatje is niet goed”, zegt rapportagecoördinator Lieve Vriens.

Dat geldt ook voor de 2.624 beschermde soorten op een ‘rode lijst’. Bijna de helft sukkelt, zo’n 800 soorten staan op het randje van uitsterven. Vele vlinders maar ook de paling, de bunzing en de helft van de vleermuissoorten zitten in het nauw.

Een overwinterende grootoorvleermuis in de mergelgrotten van Riemst. Zowat de helft van onze vleermuissoorten zit in de problemen. Beeld Benny Odeur.

En slechts drie van de 44 leefgebiedtypes hebben de status ‘gezond’: mergelgroeven, duindoornstruweel en ‘bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten’. In vijf van de Europees beschermde leefgebieden ging de kwaliteit van het ecosysteem de laatste vijf jaar achteruit. “Het duurt lang vooraleer habitats zich herstellen en er is ook de aanhoudende druk van buitenaf”, zegt Vriens.

Die druk zorgt er ook voor dat voor vijftien van de zestien ‘ecosysteemdiensten’ onze vraag groter is dan wat de natuur kan bieden. Het gaat onder meer over voedsel- en houtproductie en het water en de lucht zuiveren.

Versnippering

Andere redenen waarom ook Vlaanderen de neergang van de biodiversiteit maar moeilijk gekeerd krijgt, zijn versnippering van het landschap, de klimaatverandering en uitheemse soorten.

In totaal zijn er wel al iets meer natuurgebieden, maar 21 jaar nadat Vlaanderen in het Ruimtelijk Structuurplan vastlegde dat er tegen 2007 in totaal 48.000 hectare meer ‘groen’ gebied moest zijn, is nog maar 40 procent daarvan een feit. In dit tempo halen we het doel binnen 75 jaar. Bovendien lukt het niet goed om aaneengesloten gebieden te maken: de gemiddelde oppervlakte van de nieuwe natuurgebieden is tussen 2012 en 2018 telkens ongeveer één voetbalveld gekrompen. “Voor minder mobiele soorten is zo’n versnippering nefast”, zegt Vriens.

Ondertussen was de periode 2015-2019 de warmste ooit. In de zomer van 2018 stelde het INBO “opvallende droogtesymptomen bij loof- en naaldboomsoorten” vast. Ook droogt de bodem uit, neemt het risico op boomsterfte en ziektes toe en zwengelt de opwarming een exponentiële toename aan van uitheemse soorten die hier door de mens terechtkomen. Ze vormen een risico voor inheemse soorten of de omgeving. Zo tast bijvoorbeeld de Japanse duizendknoop dijken aan. “De kosten voor bestrijding lopen nu al hoog op”, signaleert het INBO.

Nog een probleem is de te hoge ‘stikstofdepositie’, wat de natuur schaadt en in Nederland tot een politieke rel leidde. Het fenomeen blijkt hier niet kleiner. In 2018 was er in 64 procent van de Europees beschermde habitats een overschrijding. Dat is beter dan de 90 procent uit de jaren negentig, maar slechter dan de 51 procent uit 2013. Het probleem wordt sindsdien weer groter.

De exoot Japanse duizendknoop woekert en bedreigt biodiversiteit en dus inheemse soorten. Beeld RV

Volgens Van Muylem moet Vlaanderen het gevoerde beleid verder doorzetten. “Het ziet er niet goed uit, maar er is bewijs dat herstel mogelijk is.”

‘Meer van hetzelfde is onvoldoende’

Parlementslid voor Groen Mieke Schauvliege stelt echter dat ‘meer van hetzelfde’ onvoldoende is. “De vooruitgang is minimaal en de druk op de natuur neemt toe”, zegt ze. “Minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) voorziet 10.000 hectare meer bos tegen 2030 en vond 10 miljoen extra voor meer natuur. Dat is positief maar zal niet volstaan.”

Er is volgens haar een totaalaanpak nodig “met zowel een betonstop waardoor er ook buiten natuurgebied meer plaats komt voor natuur, een strenger mestactieplan, scherpere regels voor stikstof en meer stukken aaneengesloten natuur. Dat kan alleen als verschillende ministers samenwerken, want dit gaat ook over stedenbeleid, mobiliteit en landbouw. Zo achten wij de kans groot dat zonder glasheldere juridisch sluitende aanpak ook bij ons de stikstofcrisis in 2020 ontploft. Met wat extra bomen komen we er helaas niet.”

Minister Demir wijst in een reactie op de blijvende investeringen in meer natuur en stelt dat er bijkomende beschermingsmaatregelen komen voor kwetsbare soorten. “Ook zal er in mijn Beleidsplan Ruimte Vlaanderen bijzondere aandacht gaan naar ontsnippering van tussengebieden, waar te intensief landgebruik of bebouwing soorten soms de doorgang blokkeert. Het investeringsritme voor de ontsnippering van die belangrijkste ecologische barrières wordt opgekrikt.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234