Donderdag 15/04/2021

'Circus zal ontploffen in 2013'

Ontdaan van gedresseerde apen, rode neuzen en glitterpakjes beleeft het circus een nieuwe jeugd. Het jaar rond zijn er festivals in alle hoeken van het land, duizenden jongeren bekwamen zich in circustechnieken en internationaal gooien Belgische gezelschappen hoge ogen. Catherine Vuylsteke

Je vindt ze op pleinen, in cultuurhuizen, op kades, in circustenten of aan het meer, van Marke over Borgerhout, Ath, Namen tot Mol of Heusden-Zolder: mannen en vrouwen die alleen spreken met hun lichaam. Taboeloos, in eigentijdse en doorgaans geëngageerde termen. Ze brengen circus als spiegel van de complexe wereld, met zijn geglobaliseerde productie, gapende welvaartskloof en migratiestromen evengoed als met zijn eeuwige haast en bijwijlen kinderlijke verwondering.

Het betreft niet langer een optelsom van strak georchestreerde, anonieme huzarenstukjes waarbij je je soms kunt afvragen wie het meest te beklagen is, de viervoeter of zijn begeleider. Nieuw circus balanceert op het raakvlak van verschillende kunstvormen, gaande van moderne dans over bewegingstheater tot installatiekunst en experimentele muziek. De voorstellingen hebben een duidelijk thema, uitgewerkte personages en een nauwkeurig uitgezet verhaal. Het gaat niet om kunde maar om kunst, om het scheppen van een gelaagde wereld, die de toeschouwer naar eigen goeddunken mag inkleuren.

De Belgische compagnies Babafish en Feria Musica, de Italiaan Stefano di Renzo, het Franse duo van Cie PasVuPasPris en de Australische zonderling Alkazam, het zijn maar een paar van de gezelschappen die de voorbije maanden duizenden mensen beroerden met de kracht van hun voorstellingen. Haast onvermoeibaar trotseerden ze metershoge kasten en muren, zweefden ze door de ruimte aan stukken textiel en ingenieus ontworpen stellages en zetten met een koffer vol banale voorwerpen een merkwaardig universum neer van heimwee, hoop en verdriet.

Hechte gemeenschap

Het gaat crescendo, evengoed wat het aantal voorstellingen en festivals betreft, als qua publieksinteresse. Neem het festival Trezart, dat jaarlijks midden september plaatsvindt aan het Molse Zilvermeer. In een decennium tijd verviervoudigde het aantal toeschouwers, tot 16.000 mensen bij de jongste editie. Op het Festival van de Verwondering in Marke/Kortrijk is het niet anders: daar dagen elk jaar 20 procent meer gegadigden op. Koen Allary, directeur van het sinds 2009 door de overheid gesubsidieerde Vlaamse Circuscentrum in Gent, zag het aantal gezelschappen en initiatieven de voorbije jaren eveneens stijgen. Tussen 2011 en 2012 alleen al ging het van 63 naar 75. En wacht tot het jong geweld straks zijn kunstjes toont: in 25 ateliers in heel Vlaanderen volgen maar liefst 4.400 kinderen les.

"Ik geloof dat 2013 het jaar van de circusexplosie wordt", zegt Catherine Magis, de oprichtster van het Brusselse Espace Catastrophe en drijvende kracht achter La Bande de Z'Ouffs, een gezelschap van elf mentaal gehandicapten, vier professionele circusartiesten, twee komedianten en een muzikant. "Zowel in België als in de rest van Europa, de VS als Canada worden fantastische voorstellingen gemaakt en almaar meer cultuurhuizen opteren voor een structureel festival."

Magis zat zelf in Montreal op de beste circusschool ter wereld, ze werkte met grote namen uit alle windhoeken en zette deze kunstvorm in België midden jaren negentig opnieuw op de kaart. "Wat het geheim is van het huidige succes? Een combinatie van dingen. Hedendaags circus is ludiek, fysiek, toegankelijk en ontroerend. Weinig andere kunstvormen zijn zo direct in hun communicatie, bij circus wordt het hele scala van nuances in mentale en fysieke behendigheid aangewend. Je kunt niet veinzen. Wat niet echt is, houdt niet stand."

Magis is van oordeel dat Brussel een van de zwaartepunten is van het internationale hedendaagse circus. De in 2003 door de Franse gemeenschap erkende Ecole Supérieure des Arts du Cirque behoort (met de onderwijsinstellingen van Montreal, van Châlons-en-Champagne in Frankrijk en de Londense Circus Space) tot de absolute wereldtop. Jonge mannen en vrouwen uit de hele wereld komen zich in Oudergem bekwamen in de acrobatie, de evenwichtskunst of het jongleren en velen blijven ook na hun driejarige studie hangen. "Het punt is dat hier een hechte gemeenschap bestaat, waarin nieuwkomers vlot kansen krijgen. Bovendien is Brussel gezien zijn geografische ligging een perfecte uitvalsbasis om in de rest van Europa op te treden. En in tegenstelling tot Londen is de levenskost hier niet exuberant. Ook mensen die niet meteen een royale gage krijgen, kunnen de eindjes aan elkaar knopen.

"De huidige situatie is volstrekt onvergelijkbaar met die van twintig jaar geleden. We hebben hard moeten knokken en werkten jaren nagenoeg zonder centen. Mais on se débrouillait. Met de gratis hulp van costumières, choreografen, bevriende geluids- en lichttechnici en dankzij welwillende instanties die nagenoeg kostenloos een zaal ter beschikking stelden.

"Dat hou je evenwel niet vol. Gelukkig is de overheid bijgedraaid. In 1999 kwam er aan Franstalige kant een nieuw decreet waardoor circus als evenwaardig werd erkend, negen jaar later gebeurde hetzelfde aan Vlaamse kant. Tevens zagen we de nog steeds bescheiden budgetten toch behoorlijk stijgen. Voorzag de Franse gemeenschap in 2008 170.000 euro, dan was dat vier jaar later toch 300.000 euro. Bovendien neemt de multidisciplinaire samenwerking toe. Steeds meer theater- en dansgezelschappen doen een beroep op circusartiesten of nodigen hen uit bij hun audities. Het resterende pijnpunt is evenwel de ongelijke renumeratie: waarom krijgt een acrobaat in een stuk vaak minder dan een acteur?"

Geen concurrentie

"Circus", zo schreef de Franse actrice en clown Annie Fratellini, "is een stukje paradijs in een harde, krankzinnige wereld." En dat geldt niet alleen voor de toeschouwers: circus is behalve magie ook steeds vaker medicijn. Zo gebruikt Leanne Sakzewski aan de universiteit van Queensland, Australië, circustechnieken in de behandeling van kinderen met hersenverlamming. Ze gelooft dat het vooral de grotere motivatie van de kinderen is, die verklaart waarom de resultaten beter zijn dan bij gewone therapieën.

Bovendien blijken ogenschijnlijk onschuldige kunstjes met ballen, klimpalen of eenwielers een goed verweer te zijn tegen pijn, verdriet, geweld en uitzichtloosheid. De Vlaamse Jessika Devlieghere zocht jarenlang naar een manier om Palestijnse jongeren uit een al even harde als nihilistische omgeving toch hoop en kracht te geven en kwam bij circus uit.

Sinds een jaar of vijf stuurt ze met haar Palestinian Circus School tweehonderd studenten aan in Ramallah, Jenin en Hebron. "Het is een van de enige cultuurvormen waar je niet veel opleiding voor nodig hebt", zo zei Devlieghere afgelopen herfst bij de presentatie van hun nieuwe stuk in Brussel. "Je kunt er makkelijk instappen en bovendien is er grote diversiteit en complementariteit. Ben je grappig, lenig of berensterk? Het maakt niet uit, er is altijd iets waar jij in zal uitblinken als je maar genoeg je best doet.

"Belangrijk is ook dat circus gespeend is van elke concurrentielogica: iedereen heeft zijn plaats, zijn moment, zijn bijdrage. Dat geeft zelfvertrouwen en zorgt voor een teamgeest. Luisteren naar en overleggen met anderen, doorzetten, leren omgaan met je gevoelens, een consensus vinden en je aan afspraken houden, dat zijn de fundamentele waarden waarop deze kunstvorm is gestoeld. Circus is geboren uit de cirkel, het is democratisch en niet-hiërarchisch. Elke stem telt evenveel, alles wordt besproken en de regie is niet directief maar louter begeleidend. Precies daarom werkt het zo goed."

Elders in de wereld duiken steeds meer vergelijkbare initiatieven op. Circus als sociale trampoline, als magische wegwijzer van het getto of de gevangenis naar een nieuw leven. Het Canadese gezelschap Exeko runt sinds 2010 circusworkshops in een gevangenis van Montreal, het Australische Indigenous Arts/Circus Project focust in Brisbane op gedetineerde inheemse vrouwen en op kinderen die het slachtoffer werden van huiselijk geweld. "Er is een speciale plek in de hemel voor circusartiesten en hun leraren. Ik heb nooit iemand met zo veel geduld, liefde en toewijding zien lesgeven aan kinderen", zo schreef een van de vrouwen achteraf.

In de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba is het door een Italiaanse ngo ondersteunde Fekatcircus sinds 2007 actief. Het werkt met straatkinderen en jeugddelinquenten en één keer per week geven de twintig artiesten een voorstelling in een ziekenhuis voor kinderen met aids. "Het circus kan levens veranderen", zo schreef Dereje Dagne bij de oprichting van Fekatcircus in 2004. "Veel meer nog dan spieren kweek je zelfrespect."

Er is een lange weg afgelegd, van het Circus Maximus in Rome rond het begin van onze tijdrekening, over het ontstaan van het klassieke circus tot aan de wortels van het huidige circustheater, met gezelschappen als Cirque du Soleil. Het is de goede kant opgegaan. Bij de Romeinen verdwenen de sterartiesten definitief in de muilen van de leeuwen en in de traditionele circussen liet de behandeling van de viervoetige artiesten vaak veel te wensen over. Niet zo anno 2013. Het circus dat ooit levens verkwanselde, transformeert ze nu. Zowel binnen de cirkel als daarbuiten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234